سوگند كفايت مىكرد ؛ چنان كه در اشعارى بر مدّ مورخ 1001 ، ساخته شده براى عبد الكريم بن عبد الله ، معادل مدّ مفتى مراكشى ابو محمد عبد الواحد بن احمد شريف ديده مىشود ، و اين مفتى مدّش را به سال 690 با مدّ مورخ 710 متعلق به فقيه احمد بن سالم تعديل كرده است .
مؤلف گويد : امام ابراهيم بن موسى شاطبى متوفاى به سال 790 ، بر اين مدّهاى به اصطلاح تحقيق و تعديل شده وقوف نيافته و از اين رو ، از او نقل كردهاند : آنچه در سلسلهء تعديل اين مدّها ذكر مىشود ، قابل وثوق نيست و من بعضى را آزمودهام ، اندازههايش به طور آشكارى با مدّهاى ديگر متفاوت است و همهشان سلسله تعديل دارند . آن مدّ كه سريعا قابل دسترس باشد ، همين ظرفيت دو دست متوسط با هم است و چهار تا از آن ، يك صاع خوانده مىشود و اين قابل اعتماد است ؛ زيرا بناى شرع بر تقريب ( عرفى ) است ، نه بر دقتهاى تكلفآميز .
هر مد ، معادل يك رطل و ثلث رطل است و اين كيل شهر فاس در حال حاضر [ يعنى هشتاد سال پيش از اين ] مىباشد . نادرهء مغرب ، ابو عبد الله غازى درگذشته به سال 919 در حواشى الصحيح گويد : از جمله نعمتهاى فاس ، مد آن است كه مطابق معيار نبوى است كه بركتهاى آن در اين شهر بر هر ديدهورى آشكار است . فقها در اندازهء اين مد دقّتها و تحقيقها كردهاند . حاصل آنكه هرگاه 34406 دانه و يك پنجم دانه جو متوسط كه سر و تهش را زده باشند ، بدون فشار و تكان در ظرفى پر كنند ، آن ظرف بىترديد برابر صاع نبوى است .
مؤلف گويد : من صاع و مد و نصف مد فاس را با خود نزد شيخ فقيه حسن بن عثمان بن عبد الله تأملى بردم ، اظهار شادى فراوان كرد و چون نظرش بر آنها افتاد ، خنديد و گفت : مد و صاع پيغمبر ( ص ) را نياوردهاى ، و اهل فاس اشتباه كردهاند و من تا امروز اعتقادى در حق آنها داشتم ، و سبب اين است كه مد را مطابق قول فقها معادل يك رطل و ثلث رطل گرفتهاند كه البته مقدار آن براى چيزهاى سبك وزن و سنگين وزن تفاوت مىكند . مؤلف گويد : صحت قول فقيه حسن بن عثمان بر من ظاهر شد و در بازگشت ، به تحقيق بيشترى پرداختم و در آنچه در بالا ذكر شد ، به نوشته ابن راشد القفصى اعتماد كردم و صاعى كه با خود از فاس برده بودم ، هجده قبضه بود ؛ حال آنكه اندازه مذكور را دوازده قبضه پر مىكند - يعنى يك ثلث تفاوت دارد - هر كس مىخواهد احتياط ورزد ، با صاع بزرگ بدهد و صاع كوچك حد نصاب است .
نظام الحكومة النبوة المسمى التراتيب الادارية ( نظام ادارى مسلمانان در صدر اسلام ) ( فارسي ) — صفحة 203
مساهمون: عبد الحي الكتاني
ص٢٠٣