المواهب الفتحيه « 1 » شيخ حمزه فتح الله مصرى از شرح عينى بر بخارى نقل شده ، توجه نكردهاند كه درهمها به شكل هستهء خرما بود و در زمان عمر ، عينا به شكل درهمهاى كسروى سكه زدند ، جز اينكه در يك طرف « لا إله الا الله » و در روى ديگر كلمهء « عمر » را نقش كردند ؛ و عثمان دراهمى با نقش « الله اكبر » ضرب كرد ؛ و چون معاويه استقلال يافت ، دينارهايى ضرب كرد با نقش خود او به حالت شمشير بسته . ( بعضى نيز گفتهاند نقش معاويه و خالد در حالت شمشير بسته بوده است . به هر حال ، وجود چنين سكهاى تاكنون به ثبوت و صحت نرسيده است ) . گويا جرجى زيدان و مدافعش ندانستهاند كه عبد الله بن زبير ، سكههاى مدوّر ضرب كرد تا آنكه عبد الملك به سال 76 درهم و دينار سكه زد . همچنين رسالة النقود الاسلاميه تقى الدين مقريزى را نديدهاند كه شبيه مطالب ما را دارد . افزون بر اينكه عبد الملك دستور داد و حجاج سكه زد و سكه به مدينه رسيد و بقاياى صحابه بر آن انكار ننمودند ، مگر نقش آن را . نيز آوردهاند سعيد بن مسيب با آن خريدوفروش مىنمود . همين مطالب در خطط على بن مبارك پاشا « 2 » و در الحديقة الندية نابلسى « 3 » و وفية الاسلاف « 4 » نقل شده است .
( 1 ) قديمترين سكهاى كه تاكنون يافت شده ، به سال 28 و در زمان خلافت عثمان ، در قصبه هرتك [ ؟ ] طبرستان ضرب شده و بر روى آن نگاشتهاند « بسم الله ربى » ، و سكهاى ضرب شده به سال 37 زمان خلافت على ( ع ) كه بر آن نگاشتهاند « ولى الله » و نيز سكههاى سال 38 و 39 با نقش « بسم الله ربى » است . نيز گفتهاند كه يك طرف درهمى به خط كوفى نگاشته شده « الله احد ، الله الصمد ، لم يلد و لم يولد و لم يكن له كفوا احد » و بر دور آن نوشتهاند « محمد رسول الله ارسله بالهدى و دين الحق ليظهره على الدين كلّه و لو كره المشركون » و در طرف ديگرش نوشته شده : « لا إله الّا اللّه وحده لا شريك له » و بر كنارهء آن نگاشتهاند « ضرب هذا الدرهم بالبصرة سنة اربعين » و در سكه ديگر ، يك رو « محمد رسول الله » و يك رو به خط پهلوى « عبد الله بن زبير امير المؤمنين » نگاشتهاند . گفته شده نخستين كسى كه سكه ضرب كرد ، مصعب بن زبير بود به دستور برادرش عبد الله در سال هفتاد . نيز گفتهاند عبد الملك دستور داد حجاج سكه ضرب كند و سره از ناسره جدا سازد كه در مركز به سال 74 يا 75 و در نواحى به سال 76 بوده است . « 5 » ( 2 ) مؤلف گويد : بعدا دريافتم كه مطالب فوق از
هامش
( 1 ) . مصرى ، شيخ حمزه فتح الله ، المواهب الفتحية فى علوم اللغة العربية ، ج 1 ، ص 152 .
( 2 ) . پاشا ، على بن مبارك ، الخطط التوفيقية ، ج 20 ، ص 6 .
( 3 ) . نابلسى ، الحديقة الندية ، ج 2 ، ص 299 .
( 4 ) . شهاب مرجانى ، وفية الاسلاف ، ص 361 .
( 5 ) . همان .