اين پيروزى بزرگ ، نتيجهء تماسهاى نزديك ، از بين رفتن ترس و وحشت ، آزادى دعوت و تبليغ اسلام است .
3 . تماس نزديك سران شرك به هنگام بستن پيمان با پيامبر ، بسيارى از عقدههاى روحى آنان را گشود ، زيرا اخلاق عظيم پيامبر و نرمش و تحمل وى در برابر سختگيرى طرف و تلاشهاى صادقانه او براى حفظ صلح ، ثابت كرد كه وى سرچشمهء خلق عظيم انسانى است .
با اينكه او ضربههاى سنگينى از قريش ديده بود ، ولى قلب او پر از عواطف بشر دوستى بود . به ويژه ، قريش با چشمان خود ديدند كه در بستن پيمان و مواد تحميلى آن ، با افكار دستهء قابل ملاحظهاى از اصحاب خود مخالفت كرد و احترام حرم و خانه خدا و زادگاهش ( مكه ) را بر تمايلات گروهى ترجيح داد .
اين نوع رفتار ، همهء تبليغات سوئى كه دربارهء روحيات پيامبر شده بود ، خنثى و ثابت كرد كه او يك مرد انسان دوست و صلح جو است كه حتى اگر روزى قدرتهاى عربستان را قبضه كند ، با دشمنان خود از در كينه و عداوت وارد نخواهد شد ، زيرا جاى گفتوگو نيست كه اگر پيامبر همان روز در جنگ وارد مىشد ، بر همه آنان پيروز مىگشت و به تعبير قرآن همهء آنها پا به فرار مىگذاشتند ، چنان كه مىفرمايد :
اگر با افراد كافر نبرد مىكرديد ، آنها فرار مىكردند و يار و ياورى پيدا نمىنمودند . « 1 »
با اين حال ، او با مسالمت و نرمش بىمانندش ، مراتب عواطف و محبت خود را به جهان عرب ابراز كرد و تبليغات سوء را بىاثر گذشت .
روى اين دلايل ، به عظمت گفتار امام صادق عليه السّلام در خصوص اين صلح پى مىبريد كه فرمود :
و ما كان قضية أعظم بركة منها ؛ هيچ جريانى در تاريخ زندگانى پيامبر اسلام سودمندتر از پيمان صلح حديبيه نبوده است .
هامش
( 1 ) .وَ لَوْ قاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً« فتح ( 48 ) آيه 22 » .