تو و گرفتاران ديگر راه فرجى باز مىكند » .
جلسه به آخر رسيد . نسخههاى پيمان امضا شد . سهيل و دوستان او راه مكه را پيش گرفته و ابو جندل نيز در حمايت « مكرز » و « حويطب » به مكه بازگشت و پيامبر به عنوان خروج از احرام در همان نقطه شتر خود را نحر كرد و سر خود را تراشيد و گروهى نيز از وى پيروى كردند . « 1 »
ارزيابى پيمان حديبيه
پيمان صلح ميان پيامبر و سران شرك بست شد و پس از نوزده روز توقف در سرزمين « حديبيه » مسلمانان به جانب مدينه و بتپرستان به مكه بازگشتند . هنگام نوشتن پيمان ، و پس از آن ، اختلافها و مشاجرههايى ميان ياران رسول خدا درگرفت .
دستهاى آن را به نفع اسلام و گروه انگشت شمارى آن را بر خلاف مصالح اسلام تشخيص دادند . اكنون كه چهارده قرن از انعقاد پيمان مىگذرد ، ما با واقعبينى دور از هرگونه تعصب ، پيمان حديبيه را ارزيابى و به گوشهاى از اين مشاجرهها اشاره مىكنيم و تصور ما اين است كه صددرصد به نفع به نفع اسلام تمام شد و پيروزى آن را قطعى ساخت .
1 . نبردها و هجومهاى پىدرپى قريش و تحريكهاى داخلى و خارجى آنها كه به طور اختصار در حوادث « احد » و « احزاب » بيان شد - فرصت نمىداد كه پيامبر اسلام ، به نشر و تبليغ آيين اسلام در ميان قبايل و نقاط خارج از عربستان بپردازد . از اينرو ، اوقات گرانبهاى حضرت بيشتر صرف دفاع و عقيم ساختن نقشههاى خطرناك دشمن مىشد ، ولى پس از پيمان ، خاطر مسلمانان و قائد اعظمشان از ناحيهء جنوب آرام گشت و زمينه براى تبليغ اسلام در نقاط ديگر فراهم شد . اثر اين آرامش پس از دو سال آفتابى شد ، زيرا در صلح حديبيه 1400 نفر در ركاب پيامبر اكرم بودند ، ولى دو سال بعد كه پيامبر به طور رسمى براى فتح مكه حركت كرد ، ده هزار نفر زير
هامش
( 1 ) . تاريخ طبرى ، ج 2 ، ص 281 ؛ بحار الانوار ، ج 20 ، ص 353 و سيره ابن هشام ، ج 2 ، ص 318 .