هر كارى براى مسلمانان يك مركز عمومى به نام « مسجد » بسازد كه كارهاى آموزشى و پرورشى ، سياسى و قضايى در آنجا انجام بگيرد . از آنجا كه يكتاپرستى و توحيد در سرلوحهء برنامه پيامبر اسلام قرار داشت ، لازم ديد پيش از هر كارى دست به ساختن معبدى بزند تا مسلمانان در آنجا در مواقع نماز به ذكر خدا و ياد حق بپردازند .
لازم بود وى مركزى به وجود آورد كه عموم اعضاى حزب اسلام ( حزب اللّه ) در هر هفته روز معينى ، در آنجا دور هم گرد آيند و در مصالح اسلام و مسلمانان به مشورت بپردازند و علاوه بر اجتماع روزانه ، در هر سال عموم مسلمانان در آنجا دو بار نماز عيد بگزارند .
مسجد تنها مركز پرستش نبود ، بلكه همه گونه تعليمات دينى و علمى ، حتّى امور مربوط به خواندن و نوشتن در آنجا انجام مىگرفت . تا آغاز قرن چهارم اسلامى غالبا مساجد ، در غير اوقات نماز ، حكم مدارس را داشت « 1 » و بعدا مراكز آموزشى صورت خاصى به خود گرفت و بسيارى از بزرگان علم و دانش فارغ التحصيلان حلقه تدريسهايىاند كه در مساجد برگزار مىشد .
گاهى مسجد « مدينه » به صورت يك مركز ادبى درمىآمد . سخنسرايان بزرگ عرب - كه سرودههايشان موافق با روح اخلاقى و روش تربيتى اسلام بود - اشعار خود را در مسجد حضور پيامبر اكرم قرائت مىكردند . چنان كه « كعب بن زهير » قصيدهء معروف خود « بانت سعاد » را كه در مدح نبى اسلام سروده بود ؛ در مسجد حضور پيامبر خواند و جايزه و خلعت بزرگى از وى دريافت نمود . « حسان بن ثابت » كه با اشعار خود از حريم اسلام دفاع مىكرد ، در مسجد پيامبر سرودههاى خود را قرائت مىكرد .
جلسات آموزشى در زمان پيامبر در مسجد « مدينه » به قدرى جالب بود
هامش
( 1 ) . ر . ك : صحيح بخارى ، ج 1 ، كتاب علم . حتى بعدها كه مراكز تحصيلى از « مساجد » به « مدارس » منتقل گرديد باز مدارس در جنب مساجد ساخته مىشد و از اين طريق پيوند ناگسستنى دين و علم به نمايش گذارده مىشد .