إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ ؛
« 1 »
ولىّ شما ، تنها خدا و پيامبر اوست و كسانى كه ايمان آوردهاند : همان كسانى كه نماز برپا مىدارند و در حال ركوع زكات مىدهند .
استدلال به اين آيه به ذكر سه مقدمه متوقف است :
1 . كلمه
« إِنَّما »
در صدر آيه مفيد حصر است و معنايش آن است كه منحصرا خدا و رسول خدا و مؤمنينى كه داراى صفات مذكوره در آيه هستند ولىّ شما هستند و دليل بر افاده حصر هم از نقل و هم از عقل است .
از نقل : علماى ادبيات عرب اجماع دارند بر اين كه انّما مفيد حصر است ، منتهى خيلىها مىگويند افاده حصر بالمفهوم است و بعضى مىگويند بالمنطوق است آنگونه كه در اصول بيان شده است .
از عقل : كلمهء انما در اصل دو كلمه است يكى « انّ » كه دالّ بر اثبات و معناى اثباتى دارد و ديگرى ما كه معناى نفيى دارد . آنگاه پس از تركيب شك مىكنيم كه آيا باز هم به همان معناى قبلى باقى است يا خير بقاى آن را استصحاب مىكنيم . البته استصحاب عند القدماء دليل عقلى بوده است . آنگاه چند صورت متصور است :
الف . هركدام از دو لفظ « انّ » و « ما » بر يك معنا حمل شوند ؛ يعنى هر دو اثباتى باشند يا هر دو نفيى . اين احتمال صحيح نيست .
ب . بخش اثباتى را حمل كنيم بر كسانى كه در آيه مذكور نيستند و بخش سلبى را حمل كنيم بر مذكورين در آيه و معناى آيه اين باشد كه غير خدا و رسول و دارنده اوصاف مذكوره در آيه ولىّ شما هستند ، ولى خدا و رسول و واجدين آن اوصاف ولىّ شما نيستند . اين معنا را احدى نگفته است .
ج . به عكس فرض قبل عمل كنيم ؛ يعنى بخش اثباتى را حمل كنيم بر مذكورين در آيه و بخش سلبى را بر غير مذكورين كه معناى آيه اين است كه خدا و رسول و
هامش
( 1 ) . سوره مائده ، آيه 55 .