6 . ثواب و عقاب و بهشت و جهنم هم متقضى اين معناست .
حال با اين همه مرجحات ما به ظواهر دسته دوم از آيات اخذ ، و ظواهر دسته اول را توجيه مىكنيم . مفسرين و متكلمين توجيهات بسيارى براى اين آيات دارند كه به عنوان نمونه از تفاسير شيعه مىتوان به تفسير مجمع البيان مراجعه كرد و از تفاسير عامه به تفسير كشاف زمخشرى كه معتزلى مسلك است مراجعه كرد . ما يك جمله از فاضل قوشچى نقل مىكنيم :
و قد ذكر العلماء تاويلها فى المطولات و لها تاويل عام و هو ان الفعل يجوز ان يسند إلى ما له مدخل فى الجملة و لا شك ان اللّه تعالى مبداء لجميع الممكنات ينتهى اليه الكل فلهذا السبب جاز استناد افعال العباد اليه . « 1 »
در خاتمه از خوانندگان محترم تقاضامندم كه در اين رابطه كتاب انسان و سرنوشت شهيد مطهرى را مطالعه فرمايند ، چون مباحث ما بهطور مجمل بود .
7 . متولدات
هفتمين بحث از مباحث افعال الهى دربارهء متولدات است . قبل از هر سخنى مقدمهاى را ذكر مىكنم و آن اين كه : فلاسفهء الهى عوالم وجود را به سه دسته تقسيم مىكنند :
1 . عالم مكونات كه عبارت است از همين عالم عناصر ( آب ، باد ، خاك ، آتش ) و عنصريات ( مواليد ثلاث يعنى جماد و نبات و حيوان ) .
2 . عالم مخترعات كه عبارت است از عالم افلاك و فلكيات يعنى موجودات فلكيّه كه آنها براى افلاك همانند انسان نفس ناطقه و حركت ارادى قائلاند . . .
3 . عالم مبدعات كه عبارت است از عالم عقول ( مجردات ذاتيه و فعليه و يا فرشتگان ) و عالم نفوس مجرّده ( كه ذاتا مجرد ولى فعلا مادى است و محتاج به تن هستند ) .
متكلمين اسلام افعالى را كه از فاعلها صادر مىگردد به سه دسته تقسيم مىكنند :
اول . فعل مباشر : فعلى است كه بدون واسطه و مستقيما از انسان صادر مىگردد ، مثل
هامش
( 1 ) . شرح تجريد الاعتقاد ، ص 346 .