كه مىآيند و زمان مىگذرد با مشكلاتى مواجه مىشوند ، از كنار جدا و مرتب كم مىشوند . منزل به منزل كه جلو مىروند از عده كاسته مىشود . آنهايى كه به آخرين منزل مىرسند عدهء كمى خواهند بود . آنهايى كه ابتدا راه مىافتند و مقدارى هم شركت مىكنند خيلى زيادند ، تدريجاً كم مىشوند ؛ آنها كه به مقصد مىرسند كمند ؛ يعنى به مقصد رسيدن استقامت مىخواهد . قرآن هم مىگويد : وَ الَّوِ اسْتَقاموا عَلَى الطَّريقَةِ . نفرمود : و اگر مردم وارد اين راه بشوند ؛ بلكه وارد راه بشوند استقامت هم به خرج بدهند .
بيان على عليه السلام
چه بيان خوبى دارد على عليه السلام در نهجالبلاغه ! اصحابش را مخاطب قرار داده . مردم وقتى كه به رفاه زياد و عيش و تنعم عادت كردند ، خصلت عيش و تنعم و رفاهزدگى كمحوصلگى و كمصبرى و زودرنجى و پر توقعى و امثال اينهاست . از على عليه السلام انتظارات زيادى داشتند ؛ مىگفتند براى ما كافى است كه دور و بر تو هستيم ؛ مگر غير از اينكه دور و بر تو هستيم كار ديگرى هم بايد انجام دهيم ؟ ! پس چرا فتح و پيروزى زود نصيب ما نمىشود ؟ مگر ما كه دور تو را گرفتهايم بر حق نيستيم ؟
مىفرمود : شما زمان پيغمبر را - كه دور نشده - در نظر بگيريد ؛ ببينيد خداوند به پيغمبر - كه اصل حق بود - چه وقت نصرت را عنايت كرد ، چقدر پيغمبر و يارانش استقامت به خرج دادند تا در نهايت امر پيروز شدند . شما خيال كردهايد اين يك لقمهء سادهاى بود كه همان روز اول به آنها رسيد ؟
آنگاه مىفرمايد سيزده سال مكه به جاى خود كه چه رنجهايى پيغمبر اكرم شخصاً متحمل شدند و چه رنجهايى اصحاب پيغمبر متحمل شدند ! تازه دورهء مدينه رسيده كه دورهء پيروزيشان است . وضع جنگها در دورهء مدينه را تشريح مىكند ، مىفرمايد : وَ لَقَدْ كُنّا مَعَ رَسولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله نَقتُلُ آباءَنا وَ ابْناءَنا وَ اخْوانَنا ما همراه پيغمبر بوديم ، بزرگترين امتحانات و آزمايشها پيش پاى ما گذاشته مىشد . گاهى مجبور بوديم پسران خودمان را بكشيم چون به جنگمان آمده بودند ، پدرانمان را بكشيم چون در گروه مخالف بودند ، برادران خودمان را بكشيم چون در گروه مخالف بودند .
گاهى با دشمن آنچنان روبرو مىشديم كه وَ لَقَدْ كانَ الرَّجُلُ مِنّا وَ الْآخَرُ مِنْ عَدُوِّنا يَتَصاوَلانِ تَصاوُلَ الْفَحْلَيْن . شترهاى نر را ديدهايد كه گاهى به جان همديگر مىافتند ؟