نمىشود . اميرالمؤمنين هم مانند مأمون خليفه بود ، ولى آيا در روح على كسى كوچكترين احساسى مىتوانست مشاهده كند كه على هم تكيهاى داشته باشد كه اين منم و اين لشكرهاى من است و اين قدرت من است ؟ باز همان عبد ضعيف ذليل در مقابل خداى متعال است . باز شبها كه مىشود در محراب عبادت آنچنان عجز و لابه مىكند ، چون مىداند كه همهء اينها در مقابل ذات حق هيچ و پوچ است . انسان اگر خدا را داشته باشد همه چيز را دارد ؛ اگر خدا را نداشته باشد هرچه داشته باشد هيچ چيز ندارد .
سليمان نبى - آنطور كه در آثار و روايات آمده است - با آن مُلك جنّ و انسى كه خداوند متعال به او داده است ، خودش در باطن خودش با خدا يك عبد بسيار ذليلى است و جز عبوديت و ذُلّ عبوديت چيز ديگرى احساس نمىكند .
معناى اين سخن اين نيست كه انسان از اسباب استفاده نكند . دو مسأله است :
اسباب را خدا قرار داده است براى استفاده كردن . از اسباب و وسائل استفاده كردن يك مطلب است ، تكيه به اسباب و وسائل داشتن مطلب ديگرى است . شما همين طبيب و دارو را درنظر بگيريد . آيا انسان وقتى كه مريض مىشود ، به طبيب مراجعه بكند يا نكند ؟ دارو بخورد يا نخورد ؟ البته به طبيب مراجعه بكند ، دارو هم بخورد .
طبيب هم از خداست ، دارو هم از خداست . ولى آنچه نبايد باشد چيست ؟ همين كه طبيب را از خدا نبيند ، دارو را از خدا نبيند ، تكيهاش به طبيب باشد و ماوراى طبيب را نبيند ، تكيهاش به دارو باشد و ماوراى دارو را نبيند . [ اينها ] تكيهگاه نبايد باشد .
پس اسباب و وسائل را مورد استفاده قرار دادن يك مطلب است ، تكيهگاه قرار دادن و يگانه اعتماد را به آنها كردن مطلب ديگرى است . « امَّنْ هذَا الَّذى هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دونِ الرَّحْمنِ » آيا اينها كه سپاه شما هستند شما را يارى مىكنند و نه خدا ؟
يعنى تكيهتان به اينهاست ؟ چقدر كافران در فريبند ! به چه چيزى تكيه مىكنند ! اينها شايستهء تكيهكردن نيست .
امَّنْ هذَا الَّذى يَرْزُقُكُمْ انْ امْسَكَ رِزْقَهُ بَلْ لَجّوا فى عُتُوٍّ وَ نُفورٍ . در آيهء قبل ، بعضى از مفسرين دربارهء كلمهء « جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ » ( آن كه سپاه شماست و شما را يارى مىكند ) گفتهاند مقصود همان الهها و معبودهاست كه كفّار خيال مىكردند كه اينها در نزد خداوند ناصر آنها خواهند بود . ولى اين با كلمهء « جُنْدٌ لَكُمْ » جور درنمىآيد .
مقصود ، آنها نيست يا لااقل اختصاص به آنها ندارد . « امَّنْ هذَا الَّذى يَرْزُقُكُمْ » ناظر به
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 539
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٣٩