غيرخدا را نبايد حمد كرد ؟ پاسخ اين است كه هم غيرخدا را بايد حمد كرد و شكر كرد و هم غيرخدا را نبايد حمد كرد و شكر كرد . اما غيرخدا را بايد حمد كرد و بايد شكر كرد چرا كه وقتى انسانى به انسانى ديگر انعام و خدمت مىكند وظيفه ايجاب مىكند كه از او تشكر كند . « مَنْ لَمْيَشْكُرِ الْمَخْلوقَ لَمْيَشْكُرِ الْخالِقَ » . اما در عين حال انسان بايد بداند كه هر انعامى از ناحيهء هر كس به او برسد به هر نسبت كه به آن شخص ارتباط دارد بيش از آن به خدا ارتباط دارد ، يعنى شما در همان حال كه از كسى كه به شما خدمت كرده تشكر مىكنيد و يا او را حمد مىكنيد در همان حال هم بگوييد : « الحمد للَّه » حمد از آن خداست ، چون آن فرد ، هم خودش و هم فكر و ارادهاش و هرچه كه بخواهيد بگوييد باز مال خداست و فعل خداست و همهچيز در نهايت امر به خدا برمىگردد . ولى به اين نكته بايد توجه كرد كه بازگشت همه چيز به خدا معنايش نفى [ سببيت ] انسانهاى ديگر و نفى هيچ سبب ديگرى نيست و اين يك مسألهء بسيار دقيقى است . در عيناينكه هر چيزى به سبب خود بستگى دارد ، به خدا بستگى دارد نه اينكه به سبب خودش بستگى ندارد . اين است كه بين مسألهء « اعتماد به نفس » و « اعتماد به خدا » تضادى نيست و بين مسألهء حمد و سپاس يك مخلوق و حمد و سپاس خدا تضادى نيست .
شنيدم يك فيلم كمونيستى چينى در يكى از دانشگاهها نمايش دادهاند . در آن فيلم پدر و پسرى مبارزه مىكنند و در مبارزه موفق مىشوند . پدر كه پير است و به اصطلاح به نسل گذشته تعلق دارد مىگويد : خدا را شكر مىكنيم كه موفق شديم .
پسر مىگويد : نه پدر ، چرا خدا را شكر كنيم ؟ ! ما از خودمان بايد ممنون باشيم ، تكيهمان بايد بر خودمان باشد .
ولى تعليم اسلامى چيست ؟ آيا تعليمات اسلامى در اين موارد مىگويد تو خودت مانند يك عروسك خيمهشببازى هستى ، و يا مىگويد تو كه هستى ديگر خدا يعنى چه ؟ تعليمات اسلامى هيچكدام را نمىگويد بلكه مىگويد : در عين اينكه به خودت اعتماد مىكنى خدا را هم سپاسگو باش ، يعنى ميان ايندو به هيچ شكل تضادى برقرار نيست ، كه اين خود داستان مفصلى است .
پس ، از « يُسَبِّحُ » اين نكته را فهميديم كه يكى از مقياسها و معيارهاى فعل خدا اين است كه بايد با سبوحيت الهى سازگار باشد ، و از « لَهُ الْمُلْكُ » فهميديم كه قدرت مطلق دست اوست . پس هرچه را كه حكمتش اقتضا كند مانعى در مقابل
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 348
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٤٨