آنها خيلى به يكديگر نزديك است و ما نمىتوانيم در فارسى مرادف صددرصد براى آنها پيدا كنيم . يكى لغت « مدح » است ، ديگرى لغت « حمد » و سومى لغت « شكر » . شايد معناى مدح تا اندازهء زيادى مشخصتر باشد . مدح يعنى ستايشكردن ، ستايش كردنِ چيزى به خاطر كمال و جمالى كه دارد ، اعم از آنكه آن كمال و جمالش كمال و جمال اختيارى باشد يا غير اختيارى .
خوبيهاى اشخاص دو نوع است : يكى خوبيهايى است كه خودشان آن خوبى را انتخاب كرده و به وجود آوردهاند . مثلًا يك نفر ادب را اختيار مىكند و بىادبى را كنار مىگذارد ، درسخواندن را انتخاب مىكند تنبلى را كنار مىگذارد ، جود و سخا را انتخاب مىكند بخل را كنار مىگذارد . اينها كارهاى اختيارى است ، به دست خود انسان بوده كه اين كار را بكند يا نكند . چنين فردى كمالى را كه خودش براى خودش انتخاب كرده است داراست . ولى كمالهايى هست كه اختيارى و به انتخاب خود شخص نيست . مثلًا اگر كسى قهرمان زورمندى و داراى بنيهء قوى باشد اينطور نبوده كه ضعف بنيه را اختيار نكرده و زورمندى را اختيار كرده است . قوّت بنيه چيزى است كه دراختيار او نبوده و خلقت به او داده است . يا كسى كه چهره و اندام زيبا دارد خودش اين چهره و اندام را براى خود انتخاب نكرده است بلكه براى او انتخاب كردهاند . حتى در مورد جمادات و حيوانات هم همينطور است ، مثل يك گوهر گرانبهاى زيبا و يا يك اسب زيبا . در مورد همهء اينها مدح گفته مىشود : فلان قهرمان را مدح مىكنم ، فلان گوهر گرانبها و يا فلان اسب را ستايش مىكنم . مدح در اينگونه موارد است ولى حتماً بايد به زبان باشد .
ولى حمد و شكر در مورد كارهاى زيباى اختيارى است بالخصوص در مورد انعامها . وقتى از ناحيهء كسى به اختيار خود او خيرى به انسان برسد انسان او را حمد و يا شكر مىكند . پس هم بايد پاى خير رساندن در ميان باشد و هم پاى يك عمل اختيارى ، تا انسان در مقابل آن عمل اختيارى طرف مقابل را حمد كند . در تعريف حمد گفتهاند : « هو الثّناء باللّسان على الجميل الاختيارى » و حرف درستى هم هست .
« لَهُ الْحَمْدُ » يعنى حمد منحصراً از آن اوست . اين همان مفاد « الْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعالَمين » است كه ما در نمازها مىخوانيم . گفتهاند در « الْحَمْدُ للَّهِ » لام ، لام اختصاص است . « الْحَمْدُ للَّهِ » يعنى جنس حمد اختصاص به خدا دارد . اين معنايش چيست ؟ آيا
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 347
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٤٧