دهانش گذاشته مىشود ولى به انسان بزرگ مىگويند يك مقدار كارش را خودت بايد بكنى و به تناسب كارى كه ايجاد مىكنى ذىحق مىشوى ، كه اين خودش داستان ديگرى است .
قرآن مىخواهد بگويد كه تمام نظام عالم اين جور است . آن اقيانوس را اگر شما مىبينيد ، همان مادهء بسيط يكرنگ [ است كه ] يك جايش به صورت اقيانوس درآمده . اگر كشتى را مىبينيد ، چوب يك جنسى است كه در اصل از جنس همين آب و خاك بوده ولى به گونهاى ساخته شده است كه سبكتر از آب است و چون سبكتر از آب است در آب غرق نمىشود . باد در دنيا وجود دارد كه در كشتيهاى بادى از همان باد استفاده مىكردند و كشتيها را مىراندند . يك وقت خيال نكنيد كه اينها يك سلسله عوامل تصادفى است كه به وجود آمده ؛ تمام اينها در نقشهء تدبير اين عالم گنجانده شده است ؛ و در واقع به ما مىگويد شما به عالم به چشم يك كتاب نگاه كنيد ؛ هر چه بيشتر مطالعه كنيد بيشتر مطلب كشف مىكنيد و اصلًا بيشتر آگاهى را در عالم حس و لمس مىكنيد .
اثر تفكر مادى و تفكر الهى
چقدر فرق است ميان اينكه انسان تفكرش تفكر مادى باشد و وقتى كه در روى زمين راه مىرود خودش را با اشياء بيگانه و احياناً دشمن احساس كند ، بعد هم بگويد زندگى تنازع بقاست ، زندگى جنگ است و جز جنگ نيست ؛ من يك موجود تك و تنها هستم و هيچ موجودى از ازل در فكر من نبوده و الآن هم در فكر من نيست و هيچ وقت در فكر من نخواهد بود ؛ هيچ مهربانى و رحمتى در دنيا در پيدايش من دخالت نداشته ؛ هيچ مهر و محبتى در عالم وجود نداشته است كه مرا به وجود آورده باشد و الآن هم وجود ندارد كه بخواهد مرا در خودش پناه بدهد ؛ يك موجود تك هستم در ميان ميلياردها دشمن ( آنوقت يك چنين آدمى چه احساساتى پيدا مىكند ! ) آرى چقدر فرق است ميان اين آدم و كسى كه مىگويد :
« ظَهَرَ الْوُجودُ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيم » تمام هستى مظهر بسم اللَّه الرحمن الرحيم است ، مظهر رحمانيت يك رحمان و مظهر رحيميت يك رحيم است . عالم را رحمانيت و رحيميت به وجود آورده ؛ و به قول يكى از نويسندههاى عرب ، حالت يك نفر مؤمن در وقتى كه در دنيا قدم مىزند حالت انسانى است كه در يك مهرگان و جشن قدم