نه بتهاى ظاهرىشان ، يعنى آن بتهايى كه مىروند در مقابل آنها قربانى مىكنند ، نياز مىكنند « 1 » ، خم و راست مىشوند ، [ مانند ] بت هُبَل ، بت عُزّى . آنجا نه پولشان به دردشان خواهد خورد و نه اين بتها . باز تأكيد مىفرمايد كه « وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظيمٌ » براى اينها عذاب بسيار بزرگى وجود دارد .
« هذا هُدًى وَ الَّذينَ كَفَروا باياتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ اليمٌ » ( در اين آيه پنج بار تهديد به عذاب آمده است ) قرآن هدايت است ( نمىگويد قرآن هدايت كننده است ، مىگويد قرآن محض هدايت است ) ، آنها كه به آيات پروردگارشان - كه محض هدايت است - كفر و عناد مىورزند عذابى دردناك از نوع پليدى ( عذاب بسيار پليدى ) خواهند داشت .
در آن آيه ما داشتيم كه « تِلْكَ اياتُ اللَّهِ نَتْلوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ » اينها آيات الهى است كه ما به حق بر تو تلاوت مىكنيم . قبلش هم آيات كونيّه را ذكر كرده بود . در وسط وارد شد دربارهء افرادى كه آيات خدا را تكذيب مىكنند و در مقابل آيات حق مىايستند و مىگويند همهء اين حرفها دروغ است ، هيچ چيزى را قبول نداريم ، در بارهء اينها بحث كرد ، دومرتبه وارد اصل مطلب مىشود . اينجا باز مخاطب همهء مردم دنيا هستند : « اللَّهُ الَّذى سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِىَ الْفُلْكُ فيهِ بِامْرِهِ وَ لِتَبْتَغوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرونَ » . عطف به آيات اول است كه فرمود : « انَّ فِى السَّمواتِ وَ الْارْضِ لَاياتٍ لِلْمُؤْمِنينَ . وَ فى خَلْقِكُمْ وَ ما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ اياتٌ لِقَوْمٍ يوقِنونَ . وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ ما انْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ رِزْقٍ فَاحْيا بِهِ الْارْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ تَصْريفِ الرِّياحِ اياتٌ لِقَوْمٍ يَعْقِلونَ » . دومرتبه وارد همين گونه مسائل مىشود : اللَّه است ، خداست آن كسى كه درياها را مسخَّر شما قرار داده است كه كشتيها بر روى اين درياها جريان پيدا كنند و شما از منافع درياها استفاده كنيد و شما يك بهرهء معنوى ببريد و آن اين است كه خداى خودتان را بشناسيد و شكرگزار باشيد .
نظم و ترتيب در دستگاه خلقت
قرآن كريم كوشش دارد كه ما اين نكته را درك كنيم كه هيچ چيزى در دنيا بر اساس تصادف به وجود نيامده و به وجود نمىآيد . همهء اينها « حساب شده » است . از نظر علمى اين مطلب مسلّم است كه دنيايى كه ما مىبينيم ، با اين همه اشياء مختلف و متنوعى كه دارد : يكى خورشيد است ، يكى زمين ، يكى ماه ، يكى آب و يكى هوا ؛ هوا باز اكسيژن دارد ، ازت دارد ؛ در زمين عنصرهاى زيادى وجود دارد ، درخت وجود دارد ، انسان وجود دارد ؛ اين نظامى كه امروز ما مىبينيم ، زمين به دور خودش و به دور خورشيد مىچرخد ؛ حسابهايى كه در اين موارد وجود دارد [ تصادفاً به
هامش
( 1 ) . [ نياز كردن يعنى ادا كردن نذر . ]