جهنم چيز ديگرى را قصد نمىكنند ، يعنى آنچه كه در آنجا هست تجسم همين است كه اينها در دنيا داشتهاند . آنوقت اين درخت از كجا رشد مىكند ؟ از همين حالتى كه انسان در متن دنيا قرار مىگيرد . اين درخت كه به نام « درخت زقّوم » است ، كه درختى است كه در آن اصل و متن جحيم و در آن عمق جهنم مىرويد ، يعنى تمام وجود انسان يك وجود جهنمى مىشود ، اصلًا خودش جهنم است . اين درختى كه از آن عمق و ريشهء قلب خود اين [ انسان ] رشد و طلوع كرده است ، اين خود همين آدم است و اين [ انسان ] خودش در اينجا عين جهنم شده ، يعنى در آنجا يك پارچه آتشِ تجسم يافته است . اين است كه آنجا مىفرمايد : «
إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ . طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ
» . « طَلْع » آن مايع و نطفهاى را مىگويند كه در درخت خرماى نر وجود دارد ، از اين مىگيرند و مىپاشند در درختهاى خرماى ماده تا ميوه بدهد ، و يا گاهى گرد اينها را ممكن است باد ببرد و برساند . خلاصه حكم نطفه را دارد كه مولّد است . آنجا تعبير اين است : «
طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ
» گويا كلّههاى شيطان است . در آيهء «
وَ قَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ »
« 1 » خوانديم كه براى افرادى از شيطانها قرينهايى پيدا مىشود كه شيطانهايى است كه از وجود خود اينها آفريده مىشوند . آن سلسله از اخلاق شيطانى اينها كه حكم طلع را دارد و مولّد است و منشأ پيدايش يك سلسله شيطانهاى ديگر و اخلاق فاسدهء ديگر مىشود ، يعنى رئوس شياطين و سرهاى شياطين ؛ درواقع شياطين بزرگ در اينجا مىرويند و از اينها شيطانهايى و از اين شيطانها شيطانهايى و قرينهايى . اين است كه اينجا مىفرمايد :
«
إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ . طَعامُ الْأَثِيمِ
» . البته مفسرين مىگويند اينجا يك « مِنْ » در تقدير است : « انَّ مِنْ شَجَرَةِ الزَّقّومِ طَعامُ الْاثيمِ » غذاى اين گنهكار از درخت زقّوم است ، ولى به حكم اينكه خود درخت زقّوم هم از اول به صورت غذا به وجود آمده بعيد نيست كه علت اينكه قرآن « مِنْ » را انداخته و گفته «
إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ . طَعامُ الْأَثِيمِ
» اين است كه گذشته از اينكه ميوههاى اين درخت غذاهاى اينها در آنجاست ، خود اين درخت هم به صورت تغذّى به وجود آمده . حالا به اين جهت كار نداريم .
«
إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ . طَعامُ الْأَثِيمِ
» غذاى اين گنهكاران از اين درخت زقّوم است . در سورهء واقعه اين طور خوانديم : «
ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ . لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ
هامش
( 1 ) . فصّلت / 25 .