ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ . فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ . وَ أَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ . فَأُمُّهُ هاوِيَةٌ . وَ ما أَدْراكَ ما هِيَهْ . نارٌ حامِيَةٌ .
من مرحوم آقاى شاهآبادى ( رضوان اللَّه عليه ) را خيلى كم ديده بودم ، يعنى وقتى ما رفتيم قم ايشان تهران بودند ، [ ولى ] چون از استادان ما « 1 » خيلى به ايشان ارادت داشتند و تمجيد مىكردند ، گاهى كه به تهران مىآمديم ، پاى منبر ايشان مىرفتيم . يك وقت يادم هست كه رفته بودم ، ديدم ايشان داشت همين آيه را معنى مىكرد : «
وَ أَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ
» آن كه ميزانش سبك است . مكرر گفتهايم قرآن نمىگويد ميزانى كه در قيامت است دو كفه دارد ، يك طرف اعمال نيك را مىگذارند يك طرف اعمال بد را ؛ يك كفه بيشتر ندارد كه اعمال خوب را آنجا مىگذارند ، مثل ترازوهاى جديد . هر كسى كه ميزانش سنگين است « فَهُوَ فى عيشَةٍ راضِيَةٍ » ، آن كه سبك است نه . غرضم چيز ديگرى است : « فَامُّهُ هاوِيَةٌ » . « ام » در اصل يعنى مادر ، مادر را هم « مادر » مىگويند به اعتبار اينكه ما يَأُمُّ الانسان است ، يعنى مقصد بچه است . مادر از آن جهت مادر - و « ام » در عربى - گفته مىشود كه از مادهء امَّ يَأُمُّ است ، چون بچه اساساً به هر طرف كه برود آخرش برمىگردد به سوى مادر ، و مادر مقصد اوست ، غايت و هدف و مقصد بچه اوست . آنجا دارد : « فَامُّهُ هاوِيَةٌ » مادرش هاويه است « وَ ما ادْريكَ ماهِيَهْ » هاويه چيست ؟ « نارٌ حامِيَةٌ » آتشى است داغ . حالا چرا اينجا گفته شده كه اين امّ است ، مادر است ؟ اولًا به چه مناسبت جهنم را به مادر انسان جهنمى تعبير كردهاند ؟ براى اينكه اين چيزى كه امروز به آن رسيده همان مقصدى است كه در دنيا داشته ؛ به همان رسيده كه در دنيا آن را مىخواسته است . به جاى ديگر نمىرفته كه او را به اينجا آورده باشند ؛ او را به همان جا مىبرند كه به سوى آنجا مىرفته است .
«
فَأُمُّهُ هاوِيَةٌ . وَ ما أَدْراكَ ما هِيَهْ . نارٌ حامِيَةٌ
» . اينجا خود آيه كاملًا موضوع را مشخص مىكند كه چگونه افرادى كه تمام همّ و مقصد و خواسته و آرزوها و آمالشان ، تمام آنچه دربارهاش فكر مىكنند و مىانديشند ماديات زندگى است و از معنويت در آنها هيچ خبرى نيست ، همان كسانى هستند كه اصلًا جز جهنم و آتش
هامش
( 1 ) . [ مقصود امام خمينى ( ره ) است . ]