ندارد ؛ همين مخلوقات خدا هستند كه اين عالم را اداره مىكنند .
يك وقتى مجلهاى با دختر يكى از رجال مصاحبهاى كرده بود ، نوشته بود كه او فلج است در اثر اينكه از كوه پرت شده است . آنگاه حرفهاى كودكانهاى از او نقل كرده بود كه خيلى عجيب بود . از جمله از او مىپرسند : تو هيچ وقت شده از خدا بخواهى كه تو را شفا بدهد ، يا نه ؟ او كه تحصيلكرده هم هست گفته بود : من فكر مىكنم ديگر خدا به اين همه كار نمىرسد . اين عالم به اين بزرگى و اين همه كار كه در اين عالم هست ، اصلًا خدا چطور مىتواند به همهء اين كارها برسد ؟ ! زمين ما در اين منظومهء شمسى چقدر است و همهء منظومهء شمسى با كهكشان چه نسبتى دارد و همهء كهكشان با همهء عالم . تازه من در همهء روى زمين چقدر هستم . حالا من اينجا يك گوشهاى افتادهام و يك بيمارى دارم ، آيا ديگر خدا به كار من هم مىرسد ؟
حالا گيرم من از خدا بخواهم ، آيا خدا مىتواند به اين همه كار برسد كه از آن جمله كار من است ؟ از اين جهت كه مطمئنم كه خدا نمىتواند به اين همه كار برسد ديگر من به او كارى ندارم !
اثر داشتن و نه استقلال اسباب عالم
اين گونه فكر و اعتقاد با اساس توحيد منافات دارد . خود ما ممكن است همين حرف را ، نه به اين تندى و پررنگى ، به شكل ديگرى [ بگوييم . ] اينكه انسان براى اسباب عالم استقلال قائل باشد و [ تنها ] اثر قائل نباشد ، فكر غلطى است . خدا براى امور اثر قرار داده ، مثلًا براى دوا اثر قرار داده براى شفا . اما اگر ما بگوييم نه ، دوا اثر ندارد ، فقط خدا دارد شفا مىدهد ؛ درست است ، خدا دارد شفا مىدهد ولى خدا كه شفا مىدهد نه معنايش اين است كه دوا اثر ندارد ، چون دوا هم از خداست ، اثر و تأثير دوا هم از خداست . از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله سؤال كردند كه يا رسولاللَّه ! با وجود اينكه همه چيز به تقدير الهى است آيا دوا و رُقيه و اين چيزها هم اثرى دارد ؟ فرمود :
اين هم از قدَر الهى است ؛ يعنى قضا و قدر الهى است كه آن اثر را در اين قرار داده .
ولى همين جا اگر ما بگوييم اين اثر - به اصطلاح امروز - يك اثر جبرى است يعنى فعلًا اين دوا اين اثر را دارد ، خدا بخواهد خوب مىشود ، نخواهد هم خوب مىشود ، اين مىشود آن تفويضى كه نبايد به آن قائل شد ؛ يعنى كأنّه خدا اين كار را كرده ، ديگر فعلًا از اختيارش بيرون است . خدا براى اين دواها اين اثرها را قرار داده ، حالا