انسان يا حيوان هست . « هدايت غريزه » كه در هر حيوانى يك سلسله غرايز وجود دارد كه او را به سوى مقصدش رهبرى مىكند . « هدايت عقل » : خود قوّهء عاقله يك نور است كه به انسان داده شده است تا از اين نور با تفكر و تدبّر استفاده كند . دين ، خودش يك نوع هدايت ديگرى است كه آن را « هدايت وحى » مىنامند .
اين مثل را بعضى راجع به هدايت عمومى موجودات پياده كردهاند و بعضى در مورد انسان . ( از اين گروه برخى گفتهاند مقصود تمام هدايتهايى است كه در انسان هست از حس و عقل و غريزه و حتى هدايت وحى ، و برخى آن را مخصوص « هدايت عقل » دانستهاند كه گفتيم در بيان بوعلى چنين است ) . بعضى هم آن را در مورد « هدايت وحى » پياده كردهاند كه در روايات ، اين مطلب آمده است كه « مشكات » قلب پيغمبر اكرم است و « مصباح » همان نور وحى است كه بر ايشان نازل شده است ، تا آخر ، كه قبلًا عرض كردم .
هيچ مانعى ندارد كه اين آيه كه در مقام بيان نور « هدايت الهى » است كه جهان را پر كرده است ، شامل همهء اينها باشد ؛ مخصوصاً كه عرض كرديم دو بيان در روايات آمده است كه هردو اين آيه را در مورد انسان پياده كردهاند ، يكى در مورد هر فرد انسان يعنى يك مؤمن ، و يكى در مورد جامعهء انسانى از نظر هدايت وحى .
هر دوى اينها بيانات بسيار عميقى است خصوصاً با توجه به آيهء بعد كه مىفرمايد : فى بُيوتٍ اذِنَ اللَّهُ انْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فيهَا اسْمُهُ .
در يك روايت كه جلسهء قبل مقدارى از آن را عرض كردم ، از يك تعبيرى در آيه استفاده شده است . در آيه اين طور آمده است كه مثَل نور الهى و هدايت الهى مثَل يك مشكات ( چراغدان ) است كه در آن چراغى قرار بگيرد و آن چراغ در يك قنديل و شيشهاى قرار بگيرد . طبعاً اين سؤال به وجود مىآيد كه چرا اصلًا قرآن اين طور تعبير كرده است ؟ مىتوانست بگويد : « كَمِشْكوةٍ فيها زُجاجَةٌ ، فِى الزُّجاجَةِ مِصْباحٌ ( فيها مِصْباحٌ ) » چراغدانى و در آن قنديل و شيشهاى و در داخل آن شيشه چراغى باشد ؛ اما مىگويد : مشكاتى كه در آن چراغى باشد ، و بعد مىگويد : و چراغ در شيشهاى .
روايات ما اين آيه را اين طور تفسير كردهاند كه مقصود اين است كه چراغ ابتدا در مشكاتى باشد و بعد اين چراغ از مشكات به زجاجهاى منتقل شود ، و سرّ اين كه آيه اين طور ذكر شده اين است كه مقصود از « مشكوة » مشكات نبوت است و
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 472
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٧٢