دو فرد كافر ، بلكه مقصود اين است كه جمع شما در گذشته برابر بود با ده برابر اين جمع از كافران ، و اكنون جمع شما برابر است با دو برابر اين جمع از كافران ؛ اكنون ضعيف شدهايد . نه اينكه آن افراد ضعيف شدهاند ، بلكه مسلمين در ابتداى صدر اول ، مثلًا در موقع جنگ بدر افرادى زبده بودند ، همان « قَوْمٌ يَفْقَهون » بودند كه قرآن مىگويد ؛ به تدريج - مخصوصاً بعد از فتح مكه كه ديگر مردم گروه گروه مىآمدند مسلمان مىشدند و در ميان آنها « مُؤَلَّفَةٌ قُلوبُهُمْ » و حتى افراد ضعيفالايمان بودند - در ميان مسلمين افرادى پيدا شدند كه نيروى يك نفر اينها فقط برابر بود با نيروى يك نفر آنها يا كمتر . نتيجه اين شد كه افراد مؤمن زبدهء مسلمان كه يك نفرشان بر ده نفر از كفار پيروز مىشد در اقليت قرار گرفتند و لشكر مسلمين در مجموع فقط بر دو برابرش مىتوانست غلبه كند نه بر ده برابر .
مؤيد اين مطلب كه عرض مىكنم نظر قرآن به جمع است [ اين است كه ] آنجا هم كه مىفرمايد يك نفر شما برابر با ده نفر آنهاست ، نمىخواهد بگويد كه هريك فرد از شما با ده نفر از كفار برابر است . مسلّم در ميان مسلمين افرادى بودند كه با ده نفر برابر نبودند و نيز افرادى بودند كه بر پنجاه نفر هم غلبه مىكردند مثل على عليه السلام .
مقصود اين است كه در ابتدا جمع مسلمين بر ده برابر خود از دشمن پيروز مىشد ولى در اواخر كه افرادى كه تربيت اسلامى داشته باشند در اقليت بودند و مردم فوج فوج مسلمان مىشدند و هنوز ايمانشان قوى نشده داخل لشكر اسلام مىگرديدند « 1 » فقط بر دو برابر خود مىتوانست پيروز شود . اين است كه مىفرمايد در گذشته چنين بوديد ولى خداوند حالا دانست كه در شما ضعف است ( نه اينكه قبلًا نمىدانست .
دانستن خدا مساوى با بودن است و بودن مساوى با دانستن خداست ) يعنى حالا شما به اين حالت درآمدهايد كه در شما ضعف است . تفسير بيشترش را انشاءاللَّه در هفتهء آينده عرض مىكنم . و صلى اللَّه على محمد و آله الطاهرين .
هامش
( 1 )
. مثل خود اهل مكه كه تازه مسلمان شده بودند ، آمدند جزء لشكر اسلام قرار گرفتند و در حُنينمسلمين در يك شبيخون شكست خوردند . البته شكست خود را جبران كردند . غافلگير شده بودند .