دستورى كه مىدهد دستور فروتنى و تواضع است . در اينجا قرآن از روشهاى معمول و عادى بشرى به كلى فاصله مىگيرد و حاضر نيست احساسات [ سربازان ] را در جهت منيّتها و خودپسنديها و خودپرستيهاى شخصى يا ملى تحريك كند ، همانطور كه در اول گفت : خدا را ياد كنيد ، همواره بگوييد خدا ، حقيقت ؛ اين منيّتها را دور بريزيد . وَ اللَّهُ بِما يَعْمَلونَ مُحيطٌ اشارتاً مىخواهد بگويد اين كارها كيفر دارد .
خدا به چنين كارهايى كه آنها مىكنند احاطه دارد . يعنى بترسيد از خدا . كار خدا شوخىبردار نيست . اسم و لفظ و ظاهر در كار خدا و اسلام مؤثر نيست .
مسلمين تا وقتى كه در زير لواى پيغمبر اكرم يا به پيروى از سيرت پيغمبر اكرم اينطور جهاد مىكردند : متكى به ايمان به خدا بودند ، ثابتقدم بودند ، در ياد خدا بودند ، با يكديگر نزاع نمىكردند ، دستورهاى اسلام را رعايت مىكردند ، انضباط را رعايت مىكردند ، جزع و فزع نمىكردند و از همه بالاتر اين بطرها و خودنماييها و تكبرها و غرورها در آنها وجود نداشت و فروتن بودند ، قهراً وعدهء الهى بر آنها ثابت بود و نتيجه مىگرفتند . ولى به تدريج نه تنها سربازىشان از اين سادگى اخلاقى بيرون آمد بلكه حتى در كارهاى عبادى هم اينطور شدند .
اين داستان را مكرر شنيدهايد كه حضرت رضا عليه السلام در مرو و وليعهد بودند ، آن وليعهدى اجبارى كه همه مىدانيم مأمون بالاجبار حضرت را وادار [ به پذيرش آن ] كرد و حضرت هم آخر با اين شرط قبول كردند كه عملًا دست به هيچ كارى نزنند چون شرايط ، آن طورى كه حضرت مىخواستند عمل كنند فراهم نبود ، اگر هم مىخواستند آن طورى كه شرايط فراهم بود كار كنند ، جز اينكه جزء عَمَله و اكَرهء مأمون قرار بگيرند چيز ديگرى نبود . اين سياست حضرت ، مأمون را از نتيجهاى كه مىخواست بگيرد كه از حيثيت حضرت رضا استفاده كند ، قهراً محروم كرد يعنى سياست مأمون با اين كار خنثى مىشد . مىديدند على بن موسىالرضا عليه السلام وليعهد هست ولى در هيچ كارى مداخله نمىكند . اين خودش عملًا اعتراض و صحه نگذاشتن روى كارهاى مأمون بود . روز عيد اضحى ( عيد قربان ) پيش آمد . مأمون فرستاد خدمت حضرت كه خواهش مىكنم نماز عيد را شما بهجاى من برويد شركت كنيد . حضرت فرمود : من شرط كردهام كه در هيچ كارى مداخله نكنم و مداخله نمىكنم . گفت : نه ، اين نماز است و عبادت ، و بعلاوه اين مداخله نكردن شما سر و صداى مردم را نسبت به من درآورده است . مردم مىگويند چرا على بن
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 276
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٧٦