پيام توحيد
قسمت دوم در اين دو آيه پيامى است كه اساسىترين پيام قرآن و پايهء تمام پيامهاى ديگر است . پيام توحيد اختصاص به پيامبر خاتم ندارد بلكه سرلوحهء رسالت همهء انبياست .
از نظر قرآن مسئله به اين شكل مطرح است كه هيچ گاه به مردم نمىگويد كه شما اولًا بايد موجودى را عبادت كنيد و ثانياً موجودى كه عبادت مىكنيد بايد خدا باشد ؛ خير ، بلكه انسان نمىتواند بدون عبادت زيست كند ؛ همهء مردم به شكلى و به نوعى عبادت و پرستش دارند و اين پرستش جزء غرايز ذاتى و فطرى بشر است ، يعنى بشر فطرتاً گرايش دارد كه يك چيزى را تقديس و تنزيه كند و خويشتن را به او نزديك نمايد .
اين گرايش در همهء انسانها وجود دارد و همهء مادّيون نيز پرستنده هستند . حتى كارل ماركس مىگويد كه : « من مىخواهم انسان را از پرستيدن غير انسان آزاد سازم تا انسان خود را بپرستد . »
وى نيز توجه دارد كه انسان بايد چيزى را پرستش كند ، ولى به خيال خود مىخواهد معبود حقيقى را نشان انسان دهد .
پيام قرآن اين است كه اى انسان ! ربّ خود ، پروردگار خود ، صاحب اختيار خودت را بپرست ، آن صاحب اختيارى كه تمام هستى به ارادهء او وابسته است و اگر يك لحظه غافل شود و توجه خود را از جهان بازگيرد « در هم فرو ريزند قالبها » ، ا لَّذى خَلَقَكُمْ وَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كسى كه شما را و گذشتگان شما را آفريده .
ما قبلًا در سورهء حمد دربارهء عبادت بحث كرده و تذكر داديم كه عبادت در اصطلاح قرآن مفهوم گستردهاى دارد . يك درجهء آن كه عاليترين درجه است اين است كه انسان در مقابل چيزى سجده كند .
ولى از آن مرحله كه بگذريم قرآن هر اطاعتى را عبادت مىشمارد و لذا مىفرمايد : آن كس كه هواى نفس خويش را اطاعت كند خودپرست است . افَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ الهَهُ هَواهُ « 1 » آيا ديدى آن انسانى كه هواى نفس خود را معبود و ربّ خودش قرار داده است ؟ گويا اين اصطلاح « خودپرستى » در فارسى از قرآن اتخاذ شده
هامش
( 1 ) . جاثيه / 23 .