به موجب نيروى عقل خود مىتواند طراح جامعهء خود باشد و تسليم سير كوركورانهء محيط نباشد ، و به موجب اراده و نيروى انتخابگرى خود طرحهاى فكرى خود را به مرحلهء اجرا درمىآورد . وحى به عنوان هادى و حامى ارزشهاى انسانى او ، او را يارى مىدهد و راهنمايى مىنمايد .
بدون شك انسان از محيط و شرايط خود متأثر مىشود ، ولى اين تأثر و تأثيرْ يكجانبه نيست ، انسان نيز روى محيط خود تأثير مىكند ؛ اما نكتهء اصلى اينجاست :
تأثير انسان بر روى محيط صرفاً به صورت يك عكسالعمل جبرى و غير قابل تخلف نيست . انسان به حكم اينكه موجودى آگاه ، آزاد ، انتخابگر ، با اراده و مجهز به سرشتهاى متعالى است ، احياناً عكس العملهايى انجام مىدهد بر خلاف آنچه يك حيوان ناآگاه و محكوم محيط انجام مىدهد .
خصلت اساسى و ويژهء انسان - كه معيار انسانيت اوست و بدون آن از انسانيت فقط نام مىماند و بس - نيروى تسلط و حاكميت انسان بر نفس خويشتن و قيام عليه تبهكاريهاى خود است . روشنيهاى حيات انسانى در طول تاريخ از همين خصلت ناشى مىشود و اين خصلت عالى در نظريهء ابزارى ناديده گرفته شده است .
تلقى قرآن
بدون شك تعبير و تفسير قرآن از تاريخ ، به شكل دوم است . از نظر قرآن مجيد ، از آغاز جهان همواره نبردى پيگير ميان گروه اهل حق و گروه اهل باطل ، ميان گروهى از طراز ابراهيم و موسى و عيسى و محمد ( صلوات اللَّه عليهم ) و پيروان مؤمن آنها و گروهى از طراز نمرود و فرعون و جباران يهود و ابوسفيان و امثالهم برپا بوده است ؛ هر فرعونى موسايى در برابر خود داشته است ( لِكُلِّ فِرْعَوْنَ موسى ) .
به تعبير مولوى همواره دو پرچم ، يكى سپيد و ديگرى سياه ، در جهان افراشته بوده است :
دو علم افراخت اسپيد و سياه * آن يكى آدم دگر ابليس راه
در ميان آن دو لشكرگاه زفت * چالش و پيكار ، آنچه رفت رفت
همچنين دور دوم هابيل شد * ضد نور پاك او قابيل شد
همچنين اين دو علم از عدل و جور * تا به نمرود آمد اندر دور دور
ضد ابراهيم گشت و خصم او * وان دو لشكر كينگزار و جنگجو