بزرگ است . چه كسى اين كار را كرده است ؟ به حكم فطرت مىفهميدند كه اين بتهاى بىجان خودشان نمىتوانند به جان همديگر بيفتند ، لابد كار يك موجود شاعر است . قالوا سَمِعْنا فَتىً يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ ابْراهيمُ يك جوانى بود به نام ابراهيم كه به اينها بدگويى مىكرد ، نكند كار او باشد ! ابراهيم را احضار كنيد تا از او بازپرسى كنيم .
أانْتَ فَعَلْتَ هذا بالِهَتِنا يا ابْراهيمُ ابراهيم ! آيا تو اين كار را كردى قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ هذا فَاسْئَلوهُمْ انْ كانوا يَنْطِقونَ نه ، من نكردم . علامت جرم را شما دست كسى ديگر مىبينيد ، مىآييد يقه مرا مىچسبيد ؟ علامت جرم كه همراه بت بزرگ است ، چرا به سراغ من آمدهايد ؟ از خودشان بپرسيد تا جواب بدهند . فَرَجَعوا الى انْفُسِهِمْ « 1 » با خودشان فكر كردند كه راست مىگويد . با اين عمل ، رَجَعوا الى انْفُسِهِمْ يعنى فكرشان را از زنجير عقيده آزاد كرد . اين را مىگويند عمل انسانى .
عمل موسى بن عمران انسانى است كه وقتى مىبيند قومش گوساله سامرى را به عنوان يك بت انتخاب كردهاند و دارند پرستش مىكنند ، مىگويد : لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِى الْيَمِّ نَسْفاً « 2 » « به خدا آتشش مىزنم ، به خدا خاكسترش را هم بر باد مىدهم » براى اين كه اگر آن گوساله مىمانْد چه مىكرد ؟ غير از اين كه مردمى را در زنجير يك خرافه گرفتار مىكرد مگر اثر ديگرى داشت ؟ واقعا قوم موسى كه آمدند گوساله را پرستش كردند ، فكر آزادشان آنها را به آنجا كشاند ؟ يا از دريا بيرون آمده بودند ، چشمشان به مردمى افتاده بود كه بتهايى دارند و آنها را سجده مىكنند ، و تا آن وقت بت سجده كردن را نديده بودند ، خوششان آمده بود . يا موسَى اجْعَلْ لَنا الهاً كَما لَهُمْ الِهَةٌ « 3 » [ گفتند بتپرستان ] سرگرميهاى خوبى دارند ، اينها خوب چيزهايى است ، از اينها خوشمان مىآيد ؛ موسى ! همانطور كه اينها چنين چيزهايى دارند ، براى ما هم قرار بده . يك زمينهء خوشايند بشرى [ علت اين درخواست آنها بود . ]
عمل صحيح عمل خاتمالانبياء است ؛ سالهاى متمادى با عقيده بتپرستى مبارزه كرد تا فكر مردم را آزاد كند . اگر عرب جاهليت هزار سال ديگر هم مىماند همان بت را پرستش مىكرد ( همانطورى كه حتى در ملتهاى متمدن مثل ژاپن هنوز بتپرستى وجود دارد ) و يك قدم به سوى ترقى و تكامل برنمىداشت . اما پيغمبر
هامش
( 1 ) . انبياء / 60 - 64 .
( 2 ) . طه / 97 .
( 3 ) . اعراف / 138 .