دو كانون عقل و دل درگير است . تهذيب نفس و تربيت براى هماهنگ ساختن اين دو كانون است ، مستلزم ضبط و كنترل خواهشهاى دل است . اساساً نظم و انضباط از كانون عقل ناشى مىشود و آشفتگى و خودسرى از كانون دل .
جهاد اصغر و جهاد اكبر
پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم در حديث معروفى با بيان لطيفى اين جنگ و ستيز را بيان كرد .
اصحاب و ياران او از جهادى برمىگشتند ؛ رو كرد به آنها و فرمود : .
مَرْحَباً بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهادَ الْاصْغَرَ وَ بَقِىَ عَلَيْهِمُ الْجِهادُ الْاكْبَرُ « 1 » .
مرحبا به مردمى كه از مبارزهء كوچك برگشتهاند و جهاد بزرگ هنوز به عهدهء آنها باقى است .
گفتند : يا رسول اللَّه ، جهاد بزرگ چيست ؟ فرمود : جهاد با نفس و مبارزه با طغيان و خواهشهاى دل .
اى شهان كشتيم ما خصم برون * ماند خصمى زان بتر در اندرون
كشتن اين ، كار عقل و هوش نيست * شير باطن سخرهء خرگوش نيست
قد رجعنا من جهاد الاصغريم * با بتى اندر جهاد اكبريم
سهل دان شيرى كه صفها بشكند * شير آن باشد كه خود را بشكند
در اين كشمكشها گاهى عقل ، دل و خواهشها را تحت تأثير و فرمان خود قرار مىدهد و گاهى بالعكس ، دل عقل را مطيع و فرمانبر خود قرار مىدهد . اينكه عقل كانون دل را تسخير كند و تحت فرمان خود درآورد معنايش واضح است ، محتاج به تفسير نيست ، و اما اينكه دل كانون عقل را مطيع خود سازد محتاج به توضيح است .
تأثير دل در قضاوت عقل
اگر عقل انسان آزاد باشد ، در امور آنطور قضاوت مىكند كه در واقع و نفس الامر چنان است : خوب را خوب و بد را بد مىبيند . اگر تحت تأثير و نفوذ كانون
هامش
( 1 ) كافى ، ج 5 / ص 12 .