هماهنگى حاصل نمىشود ، مثلًا دل چيزى را مىپسندد و شيفته و مايل مىشود ولى عقل دورانديش و حسابگر تصديق و امضا نمىكند و يا آنكه عقل خوبى چيزى را تصديق مىكند و گواهى مىدهد ولى براى دل ناپسند و دشوار است . اينجاست كه كشمكش و تنازع بين قلب و عقل درمىگيرد و اينجاست كه افراد با يكديگر مختلف مىشوند ، بعضى فرمان عقل را مىپذيرند و بعضى ديگر فرمان دل را .
مثال سادهاى براى اين كشمكش و تنازع ذكر مىكنم : هر كسى به حكم غريزه به فرزند خود علاقهمند است و احساسات محبت آميزى نسبت به فرزند خود دارد و روى همين علاقه و محبت ، آسايش و راحتى فرزند خود را مىخواهد تا حدى كه به خودش رنج مىدهد تا آسايش او را فراهم كند . پاى تربيت اين فرزند به ميان مىآيد ، زيرا مطابق حسابى كه عقل دارد تربيت هر اندازه هم كه ملايم باشد خواه ناخواه مستلزم ناراحتيهايى براى بچه در ابتدا هست . گاهى بايد پدر و مادر رنج فراق و دورى فرزند خود را تحمل كنند . بر دل گران است كه رنج فراق فرزند را تحمل كند . اگر انسان بخواهد فرمان دل خود را بپذيرد بايد از تربيت فرزند خود - كه يگانه وسيلهء سعادت آيندهء اوست - صرف نظر كند ، و اگر بخواهد فرمان عقل را بپذيرد ناچار بايد بر خلاف رضاى دل خود رفتار كند .
از اين بالاتر تربيت و تهذيب نفس خود انسان است . تهذيب نفس و تحصيل اخلاق آدميت از هر چيزى دشوارتر و سختتر است ، زيرا در اينجا غالباً عقل و دل در دو قطب مخالف قرار مىگيرند . مبارزه كردن با نفس امّاره سرپنجهاى بسيار قويتر از عقل و ايمان مىخواهد .
رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم به جمعى از جوانان عبور فرمود . ديد سنگ بزرگى را براى وزنه بردارى انتخاب كردهاند ، با برداشتن آن سنگ زور خود را مىآزمايند . فرمود :
مىخواهيد من در ميان شما داورى كنم و بگويم از همه قويتر و زورمندتر كيست ؟
گفتند : بلى يا رسولَ اللَّه . آنها گمان كردند كه پيغمبر آن كس را معين خواهد كرد كه بازويش قويتر باشد ، ولى بر خلاف انتظار آنها پيغمبر اكرم فرمود : قويترين شما آن كس است كه در هنگام غضب و خوشحالى ، نفس امّاره زمام را از كف عقل او نگيرد .
قويترين شما آن كس نيست كه بازوى قويتر داشته باشد ، بلكه آن كس است كه روحيهء قويتر داشته باشد .
در مقام تهذيب نفس و تحصيل اخلاق هميشه يك جنگ و ستيز عجيب بين
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 772
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٧٧٢