اكْثَرُ مَصارِعِ الْعُقولِ تَحْتَ بُروقِ الْمَطامِعِ « 1 » .
بيشترِ زمين خوردنهاى عقل آنجاست كه برق طمع جَستن مىكند .
بدوزد شره ديدهء هوشمند * درآرد طمع مرغ و ماهى به بند
رسول اكرم صلى الله عليه و آله مىفرمايد : .
اعْدى عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتى بَيْنَ جَنْبَيْكَ « 2 » .
يعنى بالاترين دشمنان تو همان نفس امّاره و احساسات سركش توست كه از همه به تو نزديكتر است و در ميان دو پهلويت قرار گرفته است .
علت اينكه اين دشمن بالاترين دشمنان است واضح است ، زيرا دشمن عقل است كه بهترين دوست انسان است . هم رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود : .
صَديقُ كُلِّ امْرِئٍ عَقْلُهُ « 3 » .
يعنى دوست واقعى هركس عقل اوست .
از هر دشمنى با نيروى عقل مىتوان دفاع كرد . اگر دشمنى پيدا شود كه بتواند عقل را بدزدد پس او از همه خطرناكتر است . صائب تبريزى شعرى دارد كه مثل اين است كه ترجمهء همان حديث نبوى است ، مىگويد :
بستر راحت چه اندازيم بهر خواب خوش * ما كه چون دل دشمنى داريم در پهلوى خويش
پس توجه به اين مطلب لازم است كه حالات و قواى معنوى انسان به حكم تضاد و تزاحمى كه ميان بعضى با بعضى ديگر است در يكديگر تأثير مخالف مىكنند و تقريباً اثر يكديگر را خنثى مىكنند ، و به عبارت ديگر با يكديگر دشمنى و حسادت مىورزند . از آن جمله است دشمنى هوا و هوس با عقل .
هامش
( 1 ) نهج البلاغه ، حكمت 219
( 2 ) بحارالانوار ، ج 70 / ص 64
( 3 ) بحارالانوار ، ج 1 / ص 87 ، از حضرت رضا عليه السلام .