مىكند .
اين قاعده كه در افراد جارى است ، در حالات و قواى معنوى انسان هم جارى است . قواى معنوى انسان در يكديگر تأثير مىكنند ، و احياناً تأثير مخالف مىنمايند و اثر يكديگر را خنثى مىكنند . اين مطلب جاى انكار نيست . در قديم و جديد به تضادى كه كم و بيش بين قواى مختلفهء وجود انسان هست توجه شده ، و اين خود داستان مفصلى دارد .
راز تأثير تقوا در روشن بينى
يكى از حالات و قوايى كه در عقل انسان يعنى در عقل عملى انسان ، يعنى در طرز تفكر عملى انسان كه مفهوم خوب و بد و خير و شرّ و درست و نادرست و لازم و غير لازم و وظيفه و تكليف و اينكه الآن چه مىبايست بكنم و چه نمىبايست بكنم و اين گونه معانى و مفاهيم را بسازد تأثير دارد ، طغيان هوا و هوسها و مطامع و احساسات لجاج آميز و تعصب آميز و امثال اينهاست ، زيرا منطقه و حوزهء عقل عملى انسان به دليل اينكه مربوط به عمل انسان است همان حوزه و منطقهء احساسات و تمايلات و شهوات است . اين امور اگر از حد اعتدال خارج شوند و انسان محكوم اينها باشد نه حاكم بر اينها ، در برابر فرمان عقل فرمان مىدهند ، در برابر نداى عقل و وجدان فرياد و غوغا مىكنند ، براى نداى عقل حكم پارازيت را پيدا مىكنند ، ديگر آدمى نداى عقل خويش را نمىشنود ، در برابر چراغ عقل گرد و غبار و دود و مه ايجاد مىكنند ، ديگر چراغ عقل نمىتواند پرتوافكنى كند . فى المثل ما كه در اين فضا الآن نشستهايم و مىگوييم و مىشنويم و مىبينيم ، به حكم اين است كه يك نفر سخن مىگويد و ديگران سكوت كردهاند ، چراغها نور مىدهند و فضا هم صاف و شفاف است . ولى اگر در همين فضا با اين يك نفر سايرين هم هركس براى خودش حرفى بزند و با صداى بلند آوازى بخواند بديهى است كه حتى خود گوينده هم نداى خود را نخواهد شنيد ، و اگر اين فضا پر از دود و غبار باشد كسى كسى را نخواهد ديد . اين است كه گفتهاند :
حقيقت سرايى است آراسته * هوا و هوس گَرد برخاسته
نبينى كه هرجا كه برخاست گرد * نبيند نظر گرچه بيناست مرد
و يا گفتهاند :