شركت واحد را نمىبينيد كه چقدر دود مىكنند ؟ ! تقصير من چيست ؟ واقعاً تقصير درخت چيست ؟ درخت كه نمىتواند جايش را عوض كند و مثلًا به بيابان برود تا برگهايش سبز و خرم شوند ! اين درخت ، اين موجود ، ريشه هايش به زمين وصل است ، نمىتواند خود را جدا كند .
حتى حيوانات چنين اسارتى را ندارند . ما در ميان حيوانات ، مهاجر زياد داريم :
كبوترهاى مهاجر ، غيركبوترهاى مهاجر ، پرستوها و خيلى از حيوانات ديگر .
ماهيهاى دريا مهاجرت مىكنند ، مهاجرت تابستانى و زمستانى دارند . پرستوها در تابستان كه هوا گرم مىشود ، به مناطق سرد مىروند و يك مهاجرت چندصد فرسخى مىكنند و بالعكس . بسيارى از ماهيها در فصلهاى مختلف از يك قسمت دريا به قسمت ديگر دريا مهاجرت مىكنند و باز مىگردند . يا در ميان حشرات ، ملخها يك دفعه مهاجرت مىكنند به طورى كه منطقهاى را سياه مىكنند . حيوان خود را به خاك و گل و سنگ نمىبندد . در چنين صورتى ، انسان چنين عذرى براى خود مىآورد كه وقتى از او مىپرسند :
فيم كنتم
چرا اينقدر كثيفى ، چرا اينقدر پليد و آلوده هستى ؟ جواب مىدهد : محيط ما فاسد بود ! اينهمه سينما ، زن مينى ژوپ پوش ، دكان مشروب فروشى و . . . جبر محيط است ! مىگويند : اين مهملات چيست ؟ ! آيا نمىشد از اين محيط برويد دو قدم آنطرفتر ، محيط بهتر ؟
( قالوا ا لم تكن ارض الله واسعة فتهاجروا فيها ) .
اينها مىگويند : ما در اينجا مُرغَم بوديم . مىخواهند بگويند ما مسلمان بوديم ، شهادتين را قبول داشتيم ولى زيردست و اسير و زبون بوديم ، محيط ما بد بود ، هميشه دشمن بينى ما را به خاك مىماليد . مىگويند : اينجا اينطور بوديد ،
و من يهاجر فى سبيل الله يجد فى الارض مراغما كثيرا و سعة
هر كسى كه در راه خدا مهاجرت كند ، به سرزمينى مىرسد كه آنجا سرزمين مراغمه است يعنى در آنجا با دشمن درگير مىشود ؛ اگر يك دفعه دشمن بينىات را به خاك ماليد ، يك دفعه هم تو بينى دشمن را به خاك بمال ؛ يعنى درگيرى ، جهاد .
و من يهاجر فى سبيل الله يجد فى الارض مراغما كثيرا و سعة و من يخرج من بيته مهاجرا الى الله و رسوله ثم يدركه الموت فقد وقع اجره على الله .
.
در تعبير معنوى مطلب هم همينطور است . بعضى عادت كردهاند كه وقتى راجع به مسائل اخلاقى به آنها تذكر داده مىشود ، مىگويند : نمىشود . دروغ نگو ! نمىشود . مگر مىشود آدم دروغ نگويد ؟ ! بالأخره انسان مجبور مىشود دروغ