مىفرمايد : اگر دلت مىخواهد آزاد زندگى كنى ، مثل بندگان و بردگان زحمت بكش ، كار كن ، رنج بكش و چشم از مال فرزندان آدم ( عموماً ، هر كه مىخواهد باشد ، ولو حاتم طائى باشد ) ببند . يعنى نمىگويم چشم طمع از مال مردم پست و دنى ببند ؛ حتى چشم طمع ببند از مال مردم سخى با جود و كرم مثل حاتم طائى . بعد مىگويد بعضى از افراد وقتى برخى از شغلها به آنها پيشنهاد مىشود ، مىگويند اين شغل دون شأن من است ، پست است . مثلًا مىگويى كارگرى كن ، بيل بزن ، مىگويد اين كار پستى است ؛ حمالى كن ، مىگويد پست است . مىفرمايد : هر كارى ، هرچه هم كه تو آن را پست گمان كنى ، پستتر از اينكه دست طمعت پيش ديگرى دراز باشد نيست . لا تَقُلْ ذا مَكْسَبٍ يُزْرى فَقَصْدُ النّاسِ ازْرى چيزى از اين پستتر نيست كه تو به قصد مردم به روى ، به اين قصد به روى كه از مردم چيزى بگيرى . انْتَ مَا اسْتَغْنَيْتَ عَنْ غَيْرِكَ اعْلَى النّاسِ قَدْرا تو همين مقدار كه از ديگران بىنياز باشى ، از همهء مردم برتر هستى .
به نظرم در سخنان جاحظ « 1 » بود ديدم يا يكى ديگر از علماى اهل تسنن كه اهل ادب است ، مىگويد : « در ميان سخنان على عليه السلام نُه سخن است كه در دنيا نظير ندارد . » از ميان آن نه سخن سه سخنش مربوط به بحث ماست . اميرالمؤمنين مىفرمايد :
احْتَجْ الى مَنْ شِئْتَ تَكُنْ اسيرَهُ ، اسْتَغْنِ عَنْ مَنْ شِئْتَ تَكُنْ نَظيرَهُ ، احْسِنْ الى مَنْ شِئْتَ تَكُنْ اميرَهُ « 2 » .
يعنى نيازمند هر كسى مىخواهى باش ، اما بدان اگر نيازمند كسى شدى تو بردهء او هستى ؛ بى نياز باش از هر كه دلت مىخواهد ، مثل او هستى ؛ نيكى كن به هر كه دلت مىخواهد ، تو امير او هستى . پس نيازمندى به افراد ديگر نوعى رقّيت و بردگى است ، اما چه جور بردگى است ؟ بردگى تن است ؟ نه ، بردگى روح است ، بردگى معنوى است .
هامش
( 1 ) جاحظ خودش فوق العاده مرد بليغى است و انصافاً مرد سخن است و فوق العاده براى مقام سخن على عليه السلام احترام قائل است و حرفهاى عجيبى هم مىزند .
( 2 ) غررالحكم چاپ دانشگاه تهران ، ج 2 / ص 584 .