كرد ؛ با دليل و برهان نمىشود رد كرد ، ولى كسى هم كه آشنا با ديوان حافظ باشد نمىتواند اين حرف را قبول كند كه آن اشعار عرفانى حافظ را يك شاعر كه صرفاً هنرمند بوده و اساساً واقف به رموز عرفان و سير و سلوك و معنويت و اينها نبوده [ سروده است ] و او توانسته چنين اثر جاويدانى خلق كند كه بعد از هفتصدسال اشكها را در خلوتهاى شب جارى كند .
عرض كردم اين ، برهان نيست ، ولى براى خود من شخصاً هيچ وقت چنين چيزى قابل قبول نيست . دليلش هم اين است كه امروز چرا حافظى به وجود نمىآيد ؟ آيا ديگر قريحهها خشك شد ، كه حافظى نباشد ، سعدىاى نباشد ، جامىاى نباشد ؟ دليل ندارد قريحهها خشك شده باشد ؛ روحها در مسير ديگرى است ، يعنى روح حافظ ديگر وجود ندارد كه اثرى مثل حافظ و حتى مثل جامى به وجود نمىآيد . اين ديگر يك امر شخصى است و « الْمَرْءُ مَخْبُوٌّ تَحْتَ لِسانِهِ » در اينجا كاملًا مشهود است ؛ همانطور كه خود قرآن كريم - كه گفتيم عدهاى حافظ را سومِ قرآن و صحيفه قرار مىدهند از نظر مناجاتها و راز و نيازهاشان - اثر خودش را در دنيا روى زيبايىاش دارد ، ولى يك زيبايىاى كه از يك افق ما فوق بشرى برخاسته ، و چقدر قرآن روى اين موضوع تكيه مىكند ! اعجاز قرآن اين است .
وَ إِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ
« 1 » .
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ
« 2 » .
إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ
« 3 » .
اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ
« 4 » .
هامش
( 1 ) مائده / 83
( 2 ) انفال / 2
( 3 ) زمر / 45
( 4 ) زمر / 23 .