سقوط ارزشهاست . اشتباه سوم اين است كه آزادى را كمال نهايى انسان دانسته است ، در صورتى كه آزادى كمال مقدّمى انسان است .
آيا آزادى كمال است ؟ بدون شك ، چون اگر آزادى نباشد انسان نمىتواند به هيچ كمالى برسد . خدا انسان را طورى خلق كرده است كه به كمال خودش از راه آزادى و انتخاب و اختيار برسد . راه كمال غير از اينكه قدم انسان با اختيار و آزادى باشد ، ممكن نيست جور ديگرى طى شود . همين قدر كه اجبار آمد ، ديگر اين راه نرفتنى است
آزادى در تعبيرات اسلامى
چند كلمهاى راجع به تعبيراتى كه در اسلام راجع به آزادى آمده است ، عرض مىكنم . اسلام دربارهء آزادى به عنوان يك ارزش از ارزشهاى بشر اعتراف كرده است اما نه ارزش منحصر به فرد و نه آزادى با آن تعبيرها و تفسيرهاى ساختگى ، بلكه آزادى به معنى واقعى . على عليه السلام وصيتنامهاى « 1 » به امام حسن عليه السلام در نهج البلاغه دارند كه بعد از نامهاى كه ايشان به مالك اشتر نوشتهاند كه بسيار مفصل است ، مفصل ترين نامهء امام است . در ابتداى اين اندرزنامه هم قيد كردهاند : براى تو و هركس كه از آن استفاده كند .
يكى از جملههاى آن نامه اين است :
وَ اكْرِمْ نَفْسَكَ عَنْ كُلِّ دَنيَّةٍ وَ انْ سَاقَتْكَ الَى الرَّغائِبِ ، فَانَّكَ لَنْ تَعْتاضَ بِما تَبْذُلُ مِنْ نَفْسِكَ عِوَضاً « 2 » .
پسرم ! جان و روان خودت را گرامى بدار و از هر كار دنى و پست و از هر دنائت و پستى محترم بدار . نمىگويد مثلًا جان خودت را گرفتار نكن ، مىگويد : اكْرِمْ . . . يعنى احترام ذات خودت را حفظ كن از اينكه تن به دنائت و پستى بدهى . فَانَّكَ لَنْ تَعْتاضَ بِما تَبْذُلُ مِنْ نَفْسِكَ عِوَضاً . همانطور كه قرآن مىفرمايد بزرگترين باختنها باختن
هامش
( 1 ) وصيت يعنى سفارش ، و لازم نيست براى بعد از مردن باشد . وصيتنامه يعنى اندرزنامه .
( 2 ) نهج البلاغه ، نامهء 31