اشكالات مكتب محبت
مكتب محبت و مكتب خدمت - كه البته خدمت ناشى از محبت مورد نظر ماست - دو ايراد دارد . بدون شك خدمت و محبت ارزشى انسانى است ولى يكى از ارزشهاى انسانى است . عين دو ايرادى كه بر مكتب قدرت وارد بود ، بر اين مكتب هم وارد است .
يك ايراد اين است كه اين مكتب هم تك ارزشى است ؛ يعنى ارزشهاى ديگر را فراموش كرده و فقط به يك ارزش چسبيده ، كه عبارت از خدمت و محبت است .
محبت براى انسان كمال است ، فيّاضيت براى انسان كمال است و همانطور كه فلاسفه ثابت كردهاند فيّاضيت ، جود و بخشش يكى از صفات كماليه است كه حتى صفت ذات واجب تعالى هم هست و لهذا ذات واجب تعالى خودش فيّاض على الاطلاق است . بنابراين در اين جهت شكى نيست . اشتباه اينها در اين است كه ارزشهاى ديگر را فراموش كرده و گفتهاند غير از خدمت به خلق چيز ديگرى وجود ندارد و انسانيت منحصر به اين ارزش است .
همانطور كه مكتب قدرت اشتباه مهمترش اين بود كه قدرت را درست تشخيص نداده بود و خيال مىكرد كه قدرت يعنى فقط زور ، و قدرتهاى روانى و روحى را فراموش كرده بود ، در مكتب خدمت به خلق هم يك اشتباه بسيار بزرگ وجود دارد كه من در اينجا توضيح مىدهم .
خدمت به خلق يعنى چه ؟ خدمت به چه چيز خلق ؟ يك كسى سؤال مىكند :
شما مىگوييد انسانيت به اين است كه انسان به خلق خدا خدمت كند . بسيار خوب ، ولى يك توضيحى به من بدهيد ؛ به چه چيز خلق خدا خدمت كنيم ؟ ممكن است بگوييد : به شكم خلق خدا ، يعنى خلق خدا گرسنه هستند و به شكمهاى آنان بايد خدمت كرد . بله ، شك ندارد كه انسانهاى گرسنه بايد سير شوند . به تن خلق خدا هم بايد خدمت كرد ؛ اگر عريانند بايد پوشانده شوند و از سرما و گرما محفوظ بمانند و مسكن داشته باشند . اگر آزادى ندارند ، آزادى داشته باشند . همهء اينها درست است و خدمت به خلق خداست . ولى يك سؤال در اينجا مطرح است : نتيجهء نهايى چيست ؟
آيا همين قدر كه ما احتياجى از احتياجات خلق خدا را برآورديم ، اين عمل ما احسان و خير است ؟ اگر خود خلق خدا در شرايطى قرار دارند كه خودشان به خودشان خدمت نمىكنند و خودشان دشمن خودشان هستند ، يعنى از روى نادانى