استدلال و تعقل نهايت احترام را قائل است . اين است كه در دورههاى اسلامى و بالخصوص در دورههاى متأخر گروهى پيدا شدند كه براى دل و عقل ، هر دو [ احترام قائل شدند . ] شيخ شهاب الدين سهروردى ( شيخ اشراق ) تقريباً راهش همين است و صدرالمتألهين شيرازى از او بيشتر مىخواهد راه عقل و راه دل ، هر دو را به پيروى از قرآن محترم بشمارد ؛ نمىخواهد مثل بوعلى مثلًا راه دل را تحقير كند « 1 » و نمىخواهد مانند بعضى از عرفا و متصوّفه راه عقل را تحقير كند ، مىخواهد هر دو راه را محترم بشمارد .
پس آن جنبههايى كه علم و عقل در عرفان يا لااقل در سخنان بعضى از عرفا تحقير مىشود ، مورد تأييد اسلام نيست . انسان كامل قرآن انسانى است كه كمال عقلى هم پيدا كرده است ، كمال عقلى هم جزء كمالات اوست .
2 . درون گرايى مطلق
. مسئلهء ديگرى كه در انسان كامل عرفان وجود دارد و اسلام آن را تأييد نمىكند ، اين است كه در عرفان فقط درون گرايى مطرح است ، يعنى برون گرايى خيلى تحت الشعاع قرار گرفته است ؛ جنبهء فردى در آن زياد است و جنبهء اجتماعى محو شده يا بگوييم كمرنگ شده است . انسان كامل عرفان انسان اجتماعى نيست ، انسانى است كه فقط سر در گريبان خودش دارد و بس . ولى اسلام ضمن آنكه همهء آنچه را كه در مورد دل و عشق و سير و سلوك و علم افاضى و علم معنوى و تهذيب نفس گفته مىشود تأييد مىكند ، انسان كاملش انسان جامع است ، برون گرا هم هست ، جامعه گرا هم هست ، هميشه سر در گريبان خودش فرو نبرده است ؛ اگر شب سر در گريبان خود فرو مىبرد و دنيا و مافيها را فراموش مىكند ، روز در متن جامعه قرار گرفته است . چنان كه گفتيم ، دربارهء اصحاب حضرت حجت ( عجّل اللَّه تعالى فرجه ) - كه نمونههايى از مسلمان كامل هستند - مكرر در مكرر در اخبار آمده است كه : رُهْبانٌ بِاللَّيْلِ لُيوثٌ بِالنَّهارِ اگر در شب سراغشان به روى ، گويى سراغ يك عده راهب رفتهاى ، سراغ عدهاى رفتهاى كه در دامنهء يك كوه در غارى زندگى مىكنند و جز عبادت چيز ديگرى سرشان نمىشود . ولى در روز ، شيران نرند . آنها راهبان شب
هامش
( 1 ) البته بوعلى در اواخر ، از اين نظر خودش برگشت .