احاديث ما آنقدر براى عقل اصالت و اهميت قائل شدهاند كه وقتى شما كتابهاى حديث را باز كنيد اولين بابى كه مىبينيد « كتاب العقل » است . مثلًا اگر سراغ اصول كافى برويد « 1 » اولين بابى كه با باز كردن اين كتاب مىبينيد ، كتاب العقل است . در اين كتاب العقل ، احاديث شيعه از اول تا به آخر به حمايت از عقل برخاسته است .
موسى بن جعفر ( سلام اللَّه عليه ) تعبيرى فوق العاده عجيب دارد ، مىفرمايد « 2 » :
خدا دو حجت دارد ، دو پيغمبر دارد : يك پيغمبر درونى كه عقل انسان است و يك پيغمبر بيرونى كه همان پيغمبرانى هستند كه انسانند و مردم را دعوت كردهاند . خدا داراى دو حجت است و اين دو حجت مكمّل يكديگر هستند ؛ يعنى اگر عقل باشد و انبيا نباشند ، بشر به تنهايى راه سعادت خود را نمىتواند طى كند و اگر انبيا باشند و عقل نباشد ، باز انسان راه سعادت خود را نمىپيمايد . عقل و نبى هردو با يكديگر يك كار را انجام مىدهند . ديگر از اين بالاتر در حمايت عقل نمىشود گفت .
تعبيراتى از اين قبيل زياد داريم : « خواب عاقل از عبادت جاهل بالاتر است » ، « خوردن عاقل از روزه گرفتن جاهل بالاتر است » ، « سكوت و سكون عاقل از حركت كردن جاهل بالاتر است » و « خدا هيچ پيغمبرى را مبعوث نكرد مگر آنكه اول عقل آن پيغمبر را به حد كمال رساند ، به طورى كه عقل او از عقل همهء امتش كاملتر بود » . ما حضرت رسول صلى الله عليه و آله را « عقل كل » مىناميم . اين با ذوق مسيحيت هرگز جور در نمىآيد ، چون اصلًا در مسيحيت عقل با دين دو حساب جداگانه دارند . ولى ما پيغمبر را « عقل كل » مىناميم و مىدانيم .
بنابراين ، مسئلهء اصالت عقل در شناخت ، و حجّيت آن به اين معنا كه عقل مىتواند به معرفت راستين دست يابد - كه يك بخش از نظر حكماست - قطعاً تا اينجا مورد تأييد اسلام است
دو اشكال وارد بر مكتب عقليون
از نظر فلاسفه ، جوهر انسان فقط عقل اوست ، باقى همه طفيلىاند ، همه ابزار و وسيله هستند . اگر بدن داده شده ، ابزارى براى عقل است ؛ اگر چشم و گوش داده
هامش
( 1 ) اصول كافى تمام ابواب حديثى ما را دارد .
( 2 ) اصول كافى ، كتاب العقل و الجهل ، روايت 10