كرده است ؟ به عقيده سوسياليستها زندگى بشر از ابتدا تا عصر حاضر چهار مرحله را طى كرده است :
الف . اشتراك اوليه .
ب . فئوداليسم .
ج . سرمايه دارى .
د . سوسياليسم .
اين احوال و اطوار بايد با گفته نويسندگان تاريخ تمدن كاملًا تطبيق و مقايسه شود ؛ يعنى بايد ديد بشر در جميع شئون زندگى خود از فرهنگ و سياست و عقايد مذهبى چه مراحلى را طى كرده است تا مراحل اقتصادى نيز روشن شود . در آينده ان شاء اللَّه درباره اين جهت نيز سخن گفته خواهد شد .
علم اقتصاد
مطابق آنچه قبلًا گفتيم ، ما دو نوع روابط اقتصادى داريم : روابط طبيعى و روابط اعتبارى و قراردادى . از لحاظ روابط طبيعى ، علم اقتصاد علم به قوانين طبيعت است آنچنانكه هست ، يعنى يك علم نظرى است « 1 » و اختلاف نظر در اين علم از قبيل اختلاف نظر در علوم نظرى است و البته كمتر هم مورد اختلاف خواهد بود . ولى از لحاظ روابط اعتبارى ، علم اقتصاد علم به روابط است آنچنانكه بايد باشد . از نظر دوم است كه مسئله عدالت و ظلم و خوب و بد و شايسته و ناشايسته به ميان مىآيد و به اصطلاح جنبه اخلاقى دارد . معمولًا در كتب ميان اين دو قسمت تفكيك نمىشود و همين جهت منشأ اشتباهات زيادى مىگردد . علم اقتصاد به معنى اول اصول و مبادئى دارد . هيچ يك از قوانين و مقررات علم اقتصاد به معنى دوم تأثيرى در اول ندارد مگر آنگاه كه به مرحله عمل و واقعيت عينى بيايد ، زيرا مطلقاً امور اعتبارى از آن جهت كه اعتبارى هستند در امور عينى و واقعى تأثير ندارند مگر بعد
هامش
( 1 ) از اين نظر نيز دو جنبه دارد . از يك جنبه يك علم ساده توصيفى است كه فقط روابط علّى و معلولى را توضيح مىدهد ، و از جنبه ديگر فن است كه پيشنهاد كننده است كه بهترين روش اقتصادى از نظر خود ثروت ( نه از نظر اخلاق و حقوق و عدالت ) چيست . اختلاف مكاتب سوداگران و فيزيوكراتها و مردان مكتب كلاسيك از اين نظر است . اما اختلاف نظر سرمايه دارى و سوسياليسم بيشتر از جنبه اخلاق و عدالت است . مسئله رقابت كه آيا خوب است يا بد ، از جنبه فنى اقتصاد است .