اسلام تأمين ديه را بر عهدهء شخص ديگر گذاشته ، البته ديههايى كه از روى عمد وارد نشده باشد بلكه از روى خطا باشد . اگر ديه از روى عمد باشد ، هيچ بيمهاى مسؤوليت آن را نمىپذيرد . شرط آن است كه خسارتهايى كه وارد مىشود از روى عمد نباشد . در مورد ديه مىگويند : براى بعضى از خسارتها كه از روى خطا وارد شده باشد ( مثل قتل از روى خطا يا جراحت سهوى ) بايد ديه پرداخت شود .
در باب دياتِ فقه در اين باره بحث مفصلى هست . آنجا مىگويند كه ديه را خود شخص نمىدهد ، عاقلهء او مىدهد . عاقله چه كسانى هستند ؟ عاقله چند طبقهاى هستند كه به ترتيب بايد متعهد ديه بشوند . يكى ورثهء ذكورى كه از ناحيهء پدر به انسان انتساب داشته باشند : برادرها ، برادرزادگان ذكور ، عموها ، يعنى يك طبقهاى از ورّاث نه همهء ورّاث . طبقهاى از ورّاثِ انسان در يك مواقعى مثل يك دستگاه بيمه هستند و در اين مواقع بايد خساراتى را كه انسان نه از روى عمد بلكه از روى خطا وارد مىكند ، بپردازند . اين اشخاص كه اگر روزى اين شخص بميرد دارايىاش را به ارث مىبرند ، بايد اين خسارت را از ناحيهء او بپردازند . اين شبيه بيمه است ولى عين بيمه نيست ؛ يعنى اين كار با قرارداد نيست و به اصطلاح بيمهء مالكى نيست ، بيمهء شرعى است ؛ يعنى شارع الزاماً اين بيمه را بر ورثه تحميل كرده است و حق بيمهاى كه آن ورثه مىگيرند همان ارثى است كه اگر اين شخص قبل از آنها بميرد از مالش خواهند برد . پس در اين مورد بخصوص كه شخص خساراتى به افراد ديگر وارد مىكند و بايد در ازايش ديهاى به آنها بپردازد - به شرط اينكه وارد كردن خسارت از روى خطا باشد نه از روى عمد - ديه را خودش نمىپردازد ، ديگران از ناحيهء او مىپردازند ، و اين ديگران همانهايى هستند كه گفته شد . اما آيا منحصر به آنهاست ؟
خير ، اگر شخصى همچو كسانى را نداشته است ، در اينجا مىگويند چنانچه او مُعْتِقى « 1 » دارد ، يعنى اگر قبلًا برده بوده و مولايى داشته و آن مولا او را آزاد كرده است او بايد ديهء اين شخص را بپردازد . در اينجا مىگويند ديه بر عهدهء معتق است . حال اگر كسى باشد كه معتقى هم نداشته باشد ، اصلًا يك آدم حُرّى است ، هيچ وقت بنده و برده نبوده و از چنان طبقهء ورّاث هم هيچ كس را ندارد ، آنوقت اصطلاحاً مىگويند :
ببينيم آيا ضامن جريره دارد يا خير ؟
هامش
( 1 ) معتق : آزاد كنندهء برده