مثلًا آنجا كه ربا را در مقابل صدقه آورده يا قبلش آيهء انفاق آمده - مىشود ابتدا استظهار كرد كه اين آيات ناظر به همان ربايى است كه در مواردى كه انسان بايد كار خير انجام دهد ، ربا بگيرد . به عبارت ديگر ناظر به رباى مصرفى و استهلاكى است .
ولى در عين حال به نظر مىرسد با آن قيدهايى كه دارد - مخصوصاً در جملهء :
لاتَظْلِمونَ وَ لاتُظْلَمونَ و همچنين جملهء : وَ ما اتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فى امْوالِ النّاسِ فَلايَرْبوا عِنْدَ اللَّهِ - بايد بگوييم نه ، از نظر قرآن ربا بهطور مطلق ظلم است نه بيرحمى و عدم احسان . اما عرض كرديم در روايات تعبيراتى آمده است كه آن تعبيرات بيشتر ربا را محدود مىكند به رباى مصرفى و استهلاكى يا رباى درماندگان . چندين روايت قريب به اين مضمون است كه از جمله يك روايت را الآن مىخوانم :
عَنْ سَماعَةَ قالَ : قُلْتُ لِابى عَبْدِاللَّهِ عليه السلام : انّى رَايْتُ اللَّهَ قَدْ ذَكَرَ الرِّبوا فى غَيْرِ آيَةٍ وَ كَرَّرَهُ . .
[ سماعه مىگويد به امام صادق عليه السلام گفتم ] من مىبينم خدا ربا را در چند آيه ذكر كرده و تكرار نموده - يعنى خيلى اهميت داده - فَقالَ : اوَتَدْرى لِمَ ذاكَ ؟ فرمود : مىدانى براى چه ؟ گفتم : نه . قالَ : لِئَلّا يَمْتَنِعَ النّاسُ مِنِ اصْطِناعِ الْمَعْروفِ براى اينكه جلو كار خير گرفته نشود . يعنى اگر كسى احتياج داشته باشد البته جاى معروف است ( ظاهر قضيه اين است كه معروف يعنى كمك كردن در جايى كه كسى احتياج دارد و ديگرى بايد به او احسان و كمك بكند ) ؛ خدا ربا را حرام كرده ، اين راه را بسته تا مردم از طريق قرض الحسنه براى يكديگر كارگشايى كنند نه از طريق ربا .
در روايت ديگرى از حضرت صادق عليه السلام آمده است : وَ عِلَّةُ تَحْريمِ الرِّبوا ( اينجا كلمهاى هست كه خوانده نشد . ظاهراً بالنّسبه بود ولى معنى نمىدهد و مغيّر معنى هم خيال نمىكنم باشد « 1 » ) لِعِلَّةِ ذَهابِ الْمَعْروفِ علت تحريم ربا اين است كه جلو احسان و كار خير و تعاون گرفته نشود . وَ تَلَفِ الْامْوالِ وَ رَغْبَةِ النّاسِ فِى الرِّبْحِ وَ تَرْكِهِمُ الْقَرْضَ وَ الْقَرْضُ صَنايِعُ الْمَعْروفِ وَ لِما فى ذلِكَ مِنَ الْفَسادِ وَ الظُّلْمِ وَ فَناءِ الْامْوالِ . تنها به مسئله عدم احسان تكيه نشده . ربا موجب فسادها مىشود كه ظاهراً مقصود
هامش
( 1 ) [ اين كلمه در چاپ جديد وسائل « بالنّسية » مىباشد . ]