بجنگيد ، يعنى با همهء اهل كتاب بجنگيد كه هيچ كدامشان ايمانشان به خدا درست نيست ، به قيامت هم درست نيست ، به حلال و حرام هم درست نيست . به عقيدهء اين گروه مراد از كلمهء « رسول » در اين آيه خصوص خاتم الانبياء است و مراد از دين حق يعنى دينى كه امروز بشر موظف است آن را بپذيرد نه دينى كه در يك زمان خاص مردم موظف بدان بودهاند .
ولى گروه ديگر از مفسرين مىگويند قرآن با اين تعبيرش خواسته اهل كتاب را دو دسته كند ، خواسته بگويد اهل كتاب همه يك جور نيستند ، بعضى از اهل كتاب واقعاً به خدا و قيامت و قانون خدا ايمان دارند ، به آنها كار نداشته باشيد . با آن عده از اهل كتاب كه اسمشان اهل كتاب است ولى ايمان آنها به خدا و قيامت درست نيست و واقعاً حرام خدا را - حتى همانها را كه در دين خودشان حرام است - حرام نمىدانند ، با آنها بجنگيد . پس نه با همه اهل كتاب ، بلكه با يك دسته از اهل كتاب بجنگيد . اين هم خودش يك مسألهاى است .
3 . « جزيه » چيست ؟
سؤال سوم راجع به كلمهء « جزيه » است كه مىگويد با اينها تا آنجا بجنگيد كه جزيه بدهند . معنايش اين است : يا اسلام اختيار كنند يا جزيه بدهند . شك نيست كه قرآن يك تفاوتى ميان اهل كتاب با مشركان - يعنى بت پرستان رسمى كه هيچ كتاب آسمانى ندارند - قائل شده است ؛ براى مشركين هيچ جا نگفته بجنگيد تا جزيه بدهند و اگر جزيه دادند ديگر با آنها نجنگيد ، ولى دربارهء اهل كتاب مىگويد اگر حاضر شدند جزيه بدهند ديگر با اينها نجنگيد . اين تفاوت قطعاً وجود دارد .
آنوقت سؤال اين است : اصلًا جزيه و فلسفه آن چيست ؟ راجع به لغت « جزيه » صحبتهاست . بعضى گفتهاند اين لغت معرّب است نه عربى ، يعنى ريشهء عربى ندارد ريشهء فارسى دارد ، اصلش « گزيت » است كه در ايران در زمان ساسانى ، زمان انوشيروان ، جزيه را وضع كردند ولى بر خود مردم ايران نه بر مردم بيگانه و آن هم يك ماليات سرانهاى بوده كه براى جنگ جمع مىكردند ، و بعد اين كلمه از ايران رفته است به « حيره » كه شهرى بوده است تقريباً در محل نجف فعلى ، و بعد از حيره به ساير جزيرة العرب رفته و استعمال شده است .
بعضى ديگر مىگويند : نه ، درست است كه كلمه جزيه با « گزيت - گزيه » خيلى