صفحهء 489 .
به طوركلى بردگان اعمّ از جنس زن يا مرد از نظر اسلام در بسيارى از احكام استثناهائى دارند . مثلًا از نظر خود پوشش و حرمت نظر ، كنيزان با زنان آزاد فرق مىكنند . بر كنيزان واجب نيست كه سرهاى خود را بپوشانند و حال آنكه بر زنان آزاد لازم است سر خود را بپوشانند . ظاهراً سرّ مطلب خدمتكارى آنهاست . على هذا بعيد نيست كه غلامان نيز چنين استثنائى داشته باشند .
ولى همچنانكه گفتيم از نظر فتواى فقها اين حكم بعيد است اما از طرف ديگر حمل جملهء «
أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ
» به خصوص كنيزان نيز بسيار مستبعد است .
در اين سخن حمله به فقها شده است .
پاسخ همهء كتب فقه مشتمل بر حملهء علمى به فقهاست ، و تازه آنچه در اينجا هست حتى حمله هم نيست . اين چيزهاست كه نشان مىدهد غرض از انتقادها بهانه گيرى است و حسن نيتى در كار نيست .
* * * . صفحهء 490 .
طبق احتمال اول مراد بچههاى غيرمميّز هستند كه قدرت تشخيص اين گونه مطالب را ندارند . اما طبق احتمال دوم مقصود بچههايى است كه قدرت بر امور جنسى ندارند يعنى غيربالغ مىباشند هر چند مميّز بوده باشند . طبق احتمال دوم اطفالى كه همه چيز مىفهمند و نزديك به حد بلوغ مىباشند ولى بالغ نمىباشند جزء استثناها هستند . فتواى فقها نيز بر طبق اين تفسير است .
البته عدهاى از فقها به احتياط واجب ، ستر نسبت به مميّز را لازم دانستهاند ( توضيح المسائل م 2444 ) . .
پاسخ در يك كتاب علمى كه نمىشود احتياطهاى واجب را به حساب آورد . احتياط واجب دو گونه است : برخى فتواست مانند احتياط در اطراف شبههء علم اجمالى . اين احتياطها فتواست و رجوع به غير هم جايز نيست . نوعى ديگر عدم الفتوا است ولهذا جايز الرجوع الى الغير است . ممكن است مجتهد در عين نظر قاطع