انديشه كه وصول به حق جز از راه فنا و نيستى و مخالفت با هواى نفس ميسر نيست ، علت اصلى پديدآمدن رياضت و رهبانيت است .
علت ديگر پديدهء رياضت آميخته بودن لذات مادى به پارهاى از رنجهاى معنوى است . بشر ديده است كه همواره در كنار لذتهاى مادى يك عده رنجهاى روحى وجود دارد . مثلًا ديده است كه هر چند داشتن ثروت موجب يك سلسله خوشيها و كامرانيهاست اما هزاران ناراحتيها و اضطرابها و تحمل ذلتها در تحصيل و در نگهدارى آن وجود دارد . بشر ديده است كه آزادى و استغناء و علوّ طبع خود را به واسطهء اين لذات مادى از دست مىدهد ؛ از اين رو از همهء آن لذات چشم پوشيده ، تجرد و استغناء را پيشهء خود ساخته است .
شايد در رياضت هندى ، عامل اول و در فقرطلبى كلبى يونانى عامل دوم بيشتر مؤثر بوده است .
علل ديگرى نيز براى پديد آمدن رياضت و گريز از لذت ذكر كردهاند . از آن جمله اينكه محروميت و شكست در موفقيتهاى مادى مخصوصاً شكست در عشق سبب توجه به رياضت مىگردد . روح بشر پس از اين نوع شكستها انتقام خود را از لذتهاى مادى بدين صورت مىگيرد كه آنها را پليد مىشناسد و فلسفهاى براى پليدى آنها مىسازد .
افراط در خوشگذرانى و كامجويى عامل ديگر توجه به رياضت است . ظرفيت جسمانى انسان براى لذت محدود است . افراط در كامجويى و لذات جسمانى و تحميل بيش از اندازهء ظرفيت بر بدن موجب عكس العمل شديد روحى مخصوصاً در سنين پيرى مىگردد . خستگى ، سرخوردگى به وجود مىآورد .
تأثير اين دو علت را نبايد انكار كرد ولى مسلّماً اينها علت منحصر نمىباشند .
تأثير اين دو علت بدين نحو است كه پس از شكستها و عدم موفقيتها و يا خستگيها و فرسودگيها انديشهء وصول به حقيقت در روح بيدار مىگردد . توجه به ماديات و غرق شدن در انديشههاى مادى ، خود مانعى است براى اينكه انسان دربارهء ازليّت و ابديّت و حقيقت جاودانى بينديشد و در اين جهت فكر و تلاش كند كه از كجا آمدهام و در كجا هستم و به كجا مىروم ؟ اما همين كه به واسطهء شكست و يا خستگى حالت گريز و بىرغبتى نسبت به ماديت در روح پديد آمد ، انديشهء در مطلقات بلامزاحم مانده جان مىگيرد . اين دو عامل هميشه به كمك عامل اول سبب توجه به رياضت مىشود .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 399
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٩٩