عوامل دخيل در قيام امام حسين عليه السلام و . مقايسهء آن با شرايط زمان امام حسن عليه السلام
امام حسن و امام حسين در ساير شرايط نيز خيلى با يكديگر فرق داشتند . سه عامل اساسى در قيام امام حسين دخالت داشته است . هر كدام از اين سه عامل را كه ما در نظر بگيريم مىبينيم در زمان امام حسن به شكل ديگر است . عامل اول كه سبب قيام امام حسين شد اين بود كه حكومت ستمكار وقت از امام حسين بيعت مىخواست : « خُذِ الْحُسَيْنَ بِالْبَيْعَةِ اخْذاً شَديداً لَيْسَ فيهِ رُخْصَةٌ » حسين را بگير براى بيعت ، محكم بگير ، هيچ گذشت هم نبايد داشته باشى ، حتماً بايد بيعت كند . از امام حسين تقاضاى بيعت مىكردند . از نظر اين عامل ، امام حسين جوابش فقط اين بود :
نه ، بيعت نمىكنم ، و نكرد . جوابش منفى بود . امام حسن چطور ؟ آيا وقتى كه قرار شد با معاويه صلح كند ، معاويه از امام حسن تقاضاى بيعت كرد كه تو بيا با من بيعت كن ( بيعت يعنى قبول خلافت ) ؟ نه ، بلكه جزء مواد صلح بود كه تقاضاى بيعت نباشد و ظاهراً احدى از مورخين هم ادعا نكرده است كه امام حسن يا كسى از كسان امام حسن يعنى امام حسين ، برادرها و اصحاب و شيعيان امام حسن آمده باشد با معاويه بيعت كرده باشد . ابداً صحبت بيعت در ميان نيست . بنابراين مسألهء بيعت - كه يكى از عواملى بود كه امام حسين را وادار كرد مقاومت شديد بكند - در جريان كار امام حسن نيست .
عامل دوم قيام امام حسين دعوت كوفه بود به عنوان يك شهر آماده . مردم كوفه بعد از اينكه بيست سال حكومت معاويه را چشيدند و زجرهاى زمان معاويه را ديدند و مظالم معاويه را تحمل كردند واقعاً بيتاب شده بودند ، كه حتى مىبينيد بعضى معتقدند كه واقعاً در كوفه يك زمينهء صددرصد آمادهاى بود و يك جريان غير مترقَّب اوضاع را دگرگون كرد . مردم كوفه هجده هزار نامه مىنويسند براى امام حسين و اعلام آمادگى كامل مىكنند . حال كه امام حسين آمد و مردم كوفه يارى نكردند ، البته همه مىگويند پس زمينه كاملًا آماده نبوده ، ولى از نظر تاريخى اگر امام حسين به آن نامهها ترتيب اثر نمىداد ، مسلّم در مقابل تاريخ محكوم بود ؛ مىگفتند يك زمينهء بسيار مساعدى را از دست داد . و حال آنكه در كوفهء امام حسن اوضاع درست بر عكس بود ؛ يك كوفهء خسته و ناراحتى بود ، يك كوفهء متفرّق و متشتّتى بود ، يك كوفهاى بود كه در آن هزار جور اختلاف عقيده پيدا شده بود ، كوفهاى بود