مثل كسى كه مىخواهد گندم را با دست خود از ريگ و كلوخ پاك كند ) و آنگاه آنها را از خرمن هستىاش پاك كند . طبق اين روش بايد با صبر و حوصله و دقت و حساب و انديشه ، تدريجاً مفاسد اخلاقى را زايل كرد و غشها را از طلاى وجود پاك كرد ، و شايد بتوان گفت كه براى عقل امكان پذير نيست كه از عهده برآيد .
فيلسوفان ، اصلاح اخلاق را از فكر و حساب مىخواهند ، مثلًا مىگويند : عفت و قناعت باعث عزت و شخصيت انسان است در نظر مردم ، و طمع و آز موجب ذلّت و پستى است . يا مىگويند : علم موجب قدرت و توانايى است ، علم چنين است و علم چنان ، « خاتم ملك سليمان است علم » ، علم چراغى است فرا راه انسان كه راه را از چاه روشن مىكند . و يا مىگويند : حسد و بدخواهى بيمارى روحى است ، از نظر اجتماعى عواقب سوئى را به دنبال خواهد داشت و از اين قبيل سخنان .
شك نيست كه اين راه راه صحيحى است و اين وسيله وسيلهء خوبى است اما سخن در ميزان ارزش اين وسيله است با مقايسه با يك وسيلهء ديگر ، همچنانكه اتومبيل مثلًا وسيلهء خوبى است اما در مقام مقايسه با هواپيما مثلًا بايد ديد ارزش اين وسيله در چه حد است .
ما قبلًا دربارهء ارزش راه عقل از نظر راهنمايى ، يعنى از اين نظر كه چه اندازه استدلالات به اصطلاح عقلى در مسائل اخلاقى واقع نماست و صحيح است و مطابق است و خطا و اشتباه نيست ، بحثى نداريم . همين قدر مىگوييم كه مكاتب فلسفى اخلاقى و تربيتى لا تُعَدُّ و لا تُحْصى است و هنوز اين مسائل از نظر استدلالى از حدود بحث و اختلاف تجاوز نكرده است . و باز مىدانيم كه اهل عرفان بهطور كلى مىگويند :
پاى استدلاليان چوبين بود * پاى چوبين سخت بىتمكين بود
بحث ما فعلًا در اين جهت نيست ، بلكه در اين است كه ميزان بُرد اين وسايل چقدر است .
اهل عرفان و سير و سلوك به جاى پويش راه عقل و استدلال ، راه محبت و ارادت را پيشنهاد مىكنند . مىگويند : كاملى را پيدا كن و رشتهء محبت و ارادت او را به گردن دل بياويز كه از راه عقل و استدلال ، هم بىخطرتر است و هم سريعتر . در مقام مقايسه ، اين دو وسيله مانند وسايل دستى قديم و وسايل ماشينى مىباشند .
تأثير نيروى محبت و ارادت در زايل كردن رذايل اخلاقى از دل ، از قبيل تأثير مواد