بهترين وسيلهء تهذيب نفس
بحثهاى گذشته در باب عشق و محبت ، مقدمه بود و اكنون مىخواهيم كم كم به نتيجه برسيم . مهمترين بحث ما - كه در حقيقت بحث اصلى ماست - اين است كه آيا عشق و علاقه به اولياء و دوستى نيكان ، خود هدف است يا وسيلهاى است براى تهذيب نفس و اصلاح اخلاق و كسب فضايل و سجاياى انسانى ؟ .
در عشقهاى حيوانى ، تمام عنايت و اهتمام عاشق به صورت معشوق و تناسب اعضا و رنگ و زيبايى پوست اوست و آن غرايز است كه انسان را مىكشد و مجذوب مىسازد اما پس از اشباع غرايز ، ديگر آن آتشها فروغ ندارد و به سردى مىگرايد و خاموش مىگردد .
اما عشق انسانى - همچنانكه گفتيم - حيات است و زندگى ، اطاعتآور است و پيرو ساز ؛ و اين عشق است كه عاشق را مشاكل با معشوق قرار مىدهد و وى مىكوشد تا جلوهاى از معشوق باشد و كپيهاى از روشهاى او ، همچنانكه خواجه نصيرالدين طوسى در شرح اشارات بوعلى مىگويد :
وَ النَّفْسانِىُّ هُوَ الَّذى يَكونُ مَبْدَؤُهُ مُشاكَلَةَ نَفْسِ الْعاشِقِ لِنَفْسِ الْمَعْشوقِ فِى الْجَوْهَرِ ، وَ يَكونُ أَكْثَرُ اعْجابِهِ بِشَمائِلِ الْمَعْشوقِ لِانَّها آثارٌ صادِرَةٌ عَنْ