بعد در صفحه 26 مىگويد : « و همه چيز از مبارزه به وجود مىآيد . . . » .
اينجا به سه مطلب برخورد كرديم كه هر سه مطلب توجيه صحيح دارد :
يكى اينكه هراكليت فيلسوف تحول است يعنى همه چيز را در حال تغيير مىبيند . خوب ، تحول همه چيز در طبيعت كه در آن بحث نيست .
مطلب ديگر اينكه : هراكليت را فيلسوف تناقض هم مىگويند ، به اعتبار اينكه هرچه كه در تغيير است هم هست و هم نيست . گفتيم به يك اعتبار اين حرف درست است ، و به تعبير فلاسفهء ما در حركت اشتباك وجود و عدم است . ولى گفتيم اين اختلاط هستى و نيستى با تناقضى كه منطق آن را محال مىداند يكى نيست . شئ در حال حركت ، هر جزئش در مرتبهء قبل و مرتبهء بعد نيست ولى چون شئ واحد است مىگوييم هستى و نيستىاش با هم مخلوط شده است ، كه در مقاله « اصل تضاد در فلسفهء اسلامى » توضيح داده شده است . پس اينكه ديالكتيك قائل به تحول و تغيير است ، حرف درستى است ، و همچنين اينكه هستى و نيستى به نوعى با هم مشتبك هستند باز درست است .
مطلب سوم كه پايهء حرف هگل است و در كلمات هراكليت بوده اين است كه : هر چيزى حاصل جمع اضداد است ( كه اصلا از باب تناقض بيرون مىرود و مطلب ديگرى پيش مىآيد ) يعنى هر چيزى را كه ما در نظر بگيريم محصول هماهنگى اشياء متضاد است ، درست به همان اصطلاحى كه ما در « ضد » داريم ؛ و اين حرف از باب تناقض ما فاصله زيادى مىگيرد و هيچ ربطى به مسألهء امتناع اجتماع نقيضين ندارد . مثلًا به قول فولكيه يك آهنگ زيبا حاصل جمع مجموع آهنگهاى متضاد است .
اينكه اشياء ( اشياء وجودى ) با هم تضاد دارند و از تضاد اينهاست كه يك واحد كاملتر به وجود مىآيد ، مسألهء ديگرى است و ربطى به باب تناقض و جمع ضدين ندارد و حرف درستى هم هست .
هامش
دو اثر دارد . بله ، اگر بگوييم « آتش گرم است و آتش سرد است » اين مىشود اجتماع ضدين ، اما اينكه آتش دو اثر مختلف داشته باشد ، اولًا و بالذات محال نيست كه يك شئ دو اثر داشته باشد كه اثرها متضاد باشند ، البته نه اينكه در شئ واحد و در آن واحد دو اثر متضاد داشته باشد .
- خوب ، اگر دو مورد باشد ، « مىسوزاند » و « نمىسوزاند » هم با هم متضاد نيستند .
جواب : « مىسوزاند » و « نمىسوزاند » به طور مطلق كه گفته شود متضاد است ، اما « سرد مىكند » و « مىسوزاند » به طور مطلق هم اگر گفته شود ظهور در دو مورد دارد ، لذا با هم متضاد نيستند .