مىدهند براى ما قابل قبول نيست ) اين است كه مىگويند : موجود جاندار با موجود غير جاندار مانند گياه [ فرقشان اين است كه ] حركت غير جاندار به سوى غايتش يك شكل و يك راه بيشتر ندارد و به طور جبرى به سوى مقصد خودش حركت مىكند ، طبيعت در همان مرحلهء طبيعى بودن خودش مجهز به وسائلى است كه به وسيلهء آنها جبرا به سوى مقصد خودش حركت مىكند . جاندار هم از لحاظ وجود طبيعى و جسمى در عالم خودش همينجور كه درخت به سوى غايت خودش به طور مستقيم حركت مىكند ، آن هم همينطور حركت مىكند ، ولى تجهيزات طبيعت به خودى خود كافى نيست كه در بسيارى از حركات حيوان را به سوى مقصد خودش ببرد ، اينجاست كه حيوان براى رسيدن به مقصد از دستگاه شعورى و ادراكى خودش استفاده مىكند و در واقع يك نوع هماهنگى پيدا مىشود ميان طبيعت عينى و تكوينى - يعنى طبيعت فاقد شعور - و دستگاه شعورى ، كه دستگاه شعورى عملى انجام مىدهد كه طبيعت را به مقصد خودش مىرساند ، ولى دستگاه شعورى براى يك سلسله مقاصد ديگر عمل مىكند و انسان مىپندارد كه ايندو تصادفا با يكديگر منطبق مىشوند .
طبيعت ادراكى انسان و حيوان به اين شكل است كه همين كه يك چيزى را تصور و ادراك مىكند يك ميل و شهوت در او پيدا مىشود و يك نوع لذت از رسيدن به آن و يك نوع المى از نرسيدن به آن برايش پيدا مىشود ، و بعد به انگيزهاى - انگيزهء ملتذ شدن ، نجات دادن خود از الم - به دنبال آن مىرود . مثلًا احساس گرسنگى مىكند و در اثر تجربهاى كه از لذت غذا خوردن دارد ، براى رسيدن به آن لذت به دنبال غذا مىرود ، ولى در عمل ضمنا طبيعت هم به مقصد خودش رسيده است . طبيعت كمبودهايى پيدا كرده و نياز به « بدل ما يتحلّل » دارد . با خوردن غذا هدف شعورى خورنده كه تنها لذت بود حاصل مىشود ، و در ضمن بدل ما يتحلّل هم براى طبيعت تأمين مىشود . پس هر دو ، كار خودشان را انجام مىدهند ؛ خورنده لذت مىبرد و طبيعت هم ما يحتاج خودش را تأمين مىكند . ولى آيا اين دو كار با هم به كلى بىارتباطند و تصادفا با يكديگر منطبق شدهاند ؟ ممكن بود مطلب به گونهء ديگرى واقع شود ، مثلًا خورنده از خوردن سنگ لذت ببرد و معده نياز به مواد ديگر داشته باشد ولى تصادفا اينجور شد كه خوردنيهاى لذيذ براى خورنده اتفاقا به درد طبيعت و جسم خورنده هم مىخورد و نياز او را رفع مىكند ؟ آيا مطلب از اين قرار است ؟ يا نه ، هيچ تصادفى در كار نيست و يك وابستگى وجود دارد ، منتها يكى از ايندو اصل است و
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 718
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٧١٨