وسيلهاى وزن مىكنيم كه خيلى دقيق نيست و يك تا دو كيلو اختلاف را نشان نمىدهد ، بعد با وسيلهء دقيقتر و بعد دقيقتر تا مىرسد به وسيلهاى كه حتى يك ميلىگرم را هم نشان مىدهد . در اين توزين ، وزن آن شئ مرتب دقيقتر شد و مثلًا از 70 كيلو كه وسيلهء اولى نشان داد ، به 69 كيلو و بعد به 8 / 68 و . . . رسيد و به يك تعبير تكامل يافت ، ولى در واقع در اينجا تكامل حقيقت واحد نيست ، بلكه هر كدام از اينها كه معلوم مىشود ، وزن قبلى را نسخ مىكند و به حقيقت نزديكتر مىشود ، نه اينكه در اينجا حقيقتهاى متعدد داريم ، و در واقع تقريبهاى متوالى است . اين مطلب ، مطلب درستى است ولى اين ، تكامل حقيقت نيست ، چون وزن واقعى اين شئ يك چيز بيشتر نيست و حقيقت هم تنها همان است و بقيه ، حقايق تقريبى بود و لذا تنها در اينگونه مثالها جور درمىآيد ، در مثالهاى ديگر مثل امورى كه تقريب بردار نيست اين حرف معنى ندارد ، مثل امور رياضى و يا [ قضايايى ] از قبيل « دور محال است » و امثال اينها كه معنى ندارد بگوييم تقريبا چنين است .
پس اينگونه تكامل حقيقت تنها در بعضى از امور از قبيل امور طبيعى و كميتها و امثال آن ممكن است نه همه جا و در همهء امور . مثلًا جمعيت يك كشور ممكن است با تقريبهاى متعدد بيان شود : 35 ميليون ، 80 / 34 ، 79 / 34 ، 796 / 34 ميليون و همچنين ، كه تابع دقيقتر شدن آمارگيرى است و ارتباطى با تكامل حقيقت ندارد .
يك معناى ديگر در باب تكامل حقيقت اين است كه : فرضيهاى اصلاح و تكميل شود . فرضيههاى علمى معمولًا يك دستگاه فكرى است ، نه فقط يك قضيهء بسيط مثل « زيد قائم است » يا « انسان حيوان ناطق است » بلكه مانند يك طرح است ، مثل طرحى كه براى اصلاح يك مؤسسهاى پيشنهاد مىشود كه مشتمل بر مواد گوناگونى است مثلًا صد ماده كه مدتى روى اين طرح عمل مىشود ، بعد يك اصلاحاتى در بعضى از مواد اين طرح صورت مىگيرد ، بعد اصلاحات ديگرى و همچنين ؛ مرتب روى اين طرح عمل و آزمايش مىكنند و چيزى بر آن مىافزايند ، بعد مىگوييم اين طرح تدريجا كامل شده است . اين كامل شدن به معناى اين نيست كه يك قضيه ، جزئى از اجزاء اين طرح كه با واقع خودش منطبق بود انطباقش بيشتر شده است ، بلكه مجموع را به صورت يك واحد اعتبار كرديم و اين مجموع در وهلهء اول كه آن را به كار مىبستيم 80 % آن درست بود و بعد مرتب اصلاح شد ؛ يعنى بعضى از اجزاء آن كه مطابق با واقع نبود ، به اجزاء ديگرى كه مطابقت با واقع داشت تبديل شد و در نتيجه
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 699
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٦٩٩