نافع بودن رابطه برقرار شده است ، ولى اينها آمدند گفتند : اصلا حق به معناى واقع بودن و در مقابل نافع بودن معنى ندارد ، اساسا حقيقت بودن همان نافع بودن است ، نه اينكه حق چيزى است كه نافع است ؛ بنابراين مثلًا اگر گفته شود خدا وجود دارد يا ندارد ؟ بايد ديد اين اعتقاد و ايمان به خدا براى بشر نافع است يا نه ، اگر نافع است پس خدا وجود دارد و اگر نافع نيست وجود ندارد . اگر در حرف آنها دقت كنيم همين مىشود كه معناى « خدا وجود دارد » همين است كه اعتقاد به او براى بشر مفيد است .
نظريهء ديگر همان نظريهاى است كه ذكر شد ، و مىشود گفت مهمترين نظريه در اين مورد است و تاكنون هم ادامه پيدا كرده و بيشتر دانشمندان امروز به آن عقيده دارند و آن اينكه : معناى حقيقت بودن اين است كه در عمل قابل آزمايش باشد و لهذا هر نظريهاى كه قابل آزمايش نباشد و در آزمايش جوابگو و حلكنندهء مشكلات يك آزمايش نباشد قهراً آن را حقيقت نمىدانيم ؛ و مسأله مهم اين نظريه است ( با نظريه ديگرى كه بعدا ذكر مىشود ) و اين نظريه بايد قدرى شكافته و نقد شود تا ببينيم مطلب از چه قرار است .
گفتيم كه اين نظريه هم نمىتواند درست باشد . البته مىتوانيم بگوييم رابطهاى هست ميان حقيقت بودن و در آزمايش نتيجه دادن ، [ ولى نمىتوانيم بگوييم هر چه كه در آزمايش نتيجه داد حقيقت است ] .
بر اين نظريه اشكالاتى وارد شده . از جمله حرفهايى كه راسل مىزند اين است كه مىگويد : ما اگر ملاك حقيقت را همين بدانيم كه اينها گفتهاند ، حقايق تاريخى را چطور مىتوانيم قبول كنيم ، مگر حقايق تاريخى قابل آزمايش است ؟ اگر معيار حقيقت اين باشد ، ما حتى وجود ناپلئون را هم نمىتوانيم حقيقت بدانيم چون نمىتوانيم وجود او را در گذشته آزمايش كنيم . بعد مىگويد : خيال نكنيم كه تنها چيزهايى از قبيل ناپلئون قابل اثبات نيستند ، بلكه كمتر چيزى در دنيا قابل آزمايش است . مثلًا خورشيد آيا حقيقت دارد يا ندارد ؟ از چه راهى آزمايش شده است ؟ آن نيز مانند ناپلئون است ، با اين فرق كه فاصلهء ناپلئون با ما فاصلهء زمانى است و فاصلهء خورشيد فاصله مكانى . آنچه از خورشيد براى ما قابل احساس و آزمايش است خود خورشيد نيست ، يك تصوير نورانى است كه در برابر ماست ، كه ممكن است عين اين تصوير از موجود ديگرى نيز در حس ما منعكس بشود . خلاصه اينكه ما واقعيت آن جرم آسمانى را كه در فاصلهء 150 ميليون كيلومترى قرار دارد احساس نمىكنيم ، آثار آن
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 689
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٦٨٩