اينها معتقد هستند كه عمل و در عمل نتيجه دادن و تطبيق شدن و توجيه كردن حوادث ، ملاك حقيقت است . آن حرفها را گذاشتهاند كنار و مطلب را به اين صورت طرح مىكنند ، مىگويند :
هر علمى در ابتدا فرضيه است . ابتدا براى يك دانشمند راجع به يك مسأله يك فرضيه پيدا مىشود ( از راه الهام يا راه ديگر ) . اين فرضيه را تا در مرحلهء فرضيه است نمىشود گفت حقيقت است ، بعد بايد اين فرضيه را در مقام عمل و آزمايش دربياوريم ( و لذا فرضيههايى كه غير قابل آزمايش است از اين باب به كلى خارج مىشود ) و وقتى آن را در مرحلهء آزمايش درآورديم ، يا جواب مثبت خواهد بود ، يعنى مىتواند واقعيت را توجيه كند ، [ يا منفى ] . اگر در مقام آزمايش درست از آب درآمد مىگوييم اين حقيقت است ، يعنى فرضيهاى است كه در عمل نتيجهء درست داده است . مثلًا در مورد علت يك بيمارى يك فرضى مىكنند و بعد طبق آن فرض عمل مىكنند ؛ اگر نتيجهء مثبت داد مىگويند آن مطلب حقيقت است به دليل اينكه در عمل نتيجه داده است . فردا يك فرضيهء ديگرى پيدا مىشود كه به طور جامعتر و كاملتر در عمل جواب مىدهد ، يعنى در برگيرندهء چيزهاى بيشترى است كه آن آزمايش قبلى آنها را نداشت . اين هم حقيقت است ، بلكه حقيقت تكامل يافتهتر ، و حقيقت قبلى حقيقت موقت بود و چون حقيقت كاملتر آمد آن را منسوخ كرد ، البته نه اينكه كشف كرده باشد كه حقيقت اول باطل بوده ، معنى ندارد كه باطل بوده باشد با فرض اينكه در عمل جواب داده است ، و ملاك حقيقت بودن همان جوابگو بودن است و حقيقت اول هم جواب داده است .
ولى اگر حقيقت را آنگونه كه ما معنى مىكنيم معنى كنيم ، ديگر اين حرف معنى ندارد . پس اختلاف ما با آنها در تعريف حقيقت است . از نظر ما حقيقت يعنى يك فكر يا يك طرحى كه با « واقع » مطابق باشد ، اما اينها اصلا مسألهء مطابقت با واقع برايشان مطرح نيست . ما ملاك را مطابقت با واقع مىدانيم ، لذاست كه امر آن را دائر بين نفى و اثبات مىدانيم ؛ اگر گفتيم علت فلان بيمارى فلان چيز است ، اين چيز يا علت هست و يا نيست ، اگر در واقع و نفس الامر علت بود اين حقيقت است و اگر علت نبود حقيقت نيست . جوابگويى عملى هم دليل نمىشود . البته در عكس قضيه ملازمه هست ؛ يعنى اگر حقيقت باشد قاعدتا بايد در عمل نتيجه بدهد ، ولى اينجور نيست كه اگر در عمل نتيجه داد بايد حقيقت باشد چون ممكن است حقيقت ملازمى داشته باشد كه آزمايش
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 681
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٦٨١