اصلى يعنى اقتصاد برمىگردد كه زيربناى جامعه است . و اما روبنا عبارت است از روابطى كه افراد با يكديگر پيدا مىكنند كه اين روابط هيچگونه اصالت ندارند و اصالت متعلق به همان روابط توليدى و اقتصادى است . انسان از نظر اينها يك موجود معاشى است ، يعنى مىخواهد زندگى بكند و متناسب با وضع معاش خود يك سلسله امور ديگر ( غير اصيل ) هم دارد ، مثلًا قضا ، شيوهء فرهنگ ، آداب ، رسوم ، فلسفه ، مذهب ، هنر ، همه اينها بر روى مناسبات توليدى نهاده شده است ، يعنى روبناست و هر تحرك و تغييرى كه در زيربنا پيدا بشود ، تمام روبناها متزلزل مىشود . اين نظر كسانى است كه جبر و ضرورت تاريخ را معلول اقتصاد مىدانند .
نقطهء مقابل اين نظر ، نظريهء حكماى ماست كه آنها هم بنا بر اصولى كه دارند معتقد هستند « الشئ ما لم يجب لم يوجد » ( و اين را يك قاعده عام مىدانند براى همه چيز ) ، قهراً قائل به ضرورت تاريخى هستند ، يعنى معتقدند كه هيچ چيزى بدون ضرورت وجود پيدا نمىكند . ولى صرف اين حرف ، لازمهاش حتميّت اقتصادى نيست كه لازمهاش اين است كه حتميت تاريخ ماهيت اقتصادى داشته باشد . اينها ( ماركسيستها ) وقتى مىگويند « جبر تاريخ » مقصودشان خصوص جبر اقتصادى است و لازمهء حرف اينها يك شاخه بودن تاريخ است ، يعنى تاريخ يك دستگاه يك موتوره است كه همان يك موتور تكليف همه چيز را روشن مىكند ، و قائل به هيچ علت اصلى ديگر نيستند ، و همه چيز در مرتبهء معلول اينها قرار دارد .
ولى آنهايى كه براى انسان اصالتهاى ديگرى قائل هستند ، ناچار تاريخ را چند موتوره مىدانند و جريان تاريخ را هم چند شاخهاى توجيه مىكنند كه اين شاخهها احياناً تزاحم و جنگ و نزاع بينشان واقع مىشود و انسان ممكن است در اثر يك اصالت خودش بر خلاف منافع اقتصادى خودش قدم بردارد يا به حكم منافع اقتصادى بر خلاف اصالت ديگرى قدم بردارد ، و اينهاست كه زندگى بشر را پيچيده مىكند . پس بر اساس اين نظريه ، ماهيت تاريخ صرفا ماهيت اقتصادى نيست و
هامش
شيوهء توليد شيوهء فردى است ، يك وقت دستى نيست مثل مصنوعات كارخانههاى عظيم ، فردى هم نيست بلكه جمعى است . گاهى « مناسبات توليدى » تعبير مىكنند كه عبارت از قوانين مربوط به توليد است ، مثل اينكه مثلًا مالكيت اشتراكى باشد يا اختصاصى ، كه همهء اينها را مىگويند زيربناى جامعه ابزار توليد ، نيروى توليد ، وجه توليد ، مناسبات توليدى ، همهء اينها زيربنا هستند .