ماهيت عوض شده است « 1 » .
پس حرف ما اين است : اينها كه گفتند تبديل كميت به كيفيت ، خواستند بگويند تغيير كمّى باعث تغيير عظيم در شئ مىشود و اين تغيير عظيم را اينها با اين لفظ بيان
هامش
( 1 ) . - آنها كه ماهيت را به اين معناى فلسفى به كار نمىبرند .
جواب : به هر معنى بگويند ، بالاخره يا جوهر تغيير كرده و يا عرض ؛ اگر جوهر تغيير كرده باشد كه فهو المطلوب و اگر عرض تغيير كرده باشد ، عرض كه بى خود تغيير نمىكند .
- عرض تغيير كرده يعنى ماده است و ماده كه تغيير كند آثارش هم تغيير مىكند .
جواب : ماده تغيير نمىكند ، ماده در ماده بودنش لا يتغير است .
- در ماده بودنش نه ، اوضاعش تغيير مىكند ، اتمها به شكلى بودند ، بعد شكلش تغيير مىكند .
جواب : خوب ، شكلش تغيير كند ، چرا ساير اعراضش تغيير مىكند و مثلًا تغيير « وضع » منجر به تغيير « كيف » بشود ؟
- اين خاصيت ماده است .
جواب : خاصيت ماده اين است كه كار گزاف صورت بگيرد ؟ اگر ماده مبدأ اين تغيير است چرا اول نبوده ؟
- چون اول شكل ديگرى داشت .
جواب : شكل ، خودش اثر ماده است . همهء اين آثار مربوط به آن جوهرى است كه اين حركت و تغيير در آن پيدا مىشود . آن جوهر يا در جوهر خودش تغيير مىكند يا نمىكند ؛ اگر تغيير نمىكند تمام خصلتها از آن اوست .
- جوهرى در كار نيست ، ذرات اتم است .
جواب : همان ذرات اتم جوهر است يا عرض ؟
- جوهر .
جواب : خوب ، اين جوهر در جوهريت خودش تغيير مىكند يا نه ؟ در جوهريت خودش تكامل پيدا مىكند يا نه ؟
- همهء خصوصيات مربوط به وضع اتمهاست ، اگر اين اتم اينجور قرار بگيرد يك خاصيت دارد و اگر آن جور قرار بگيرد خاصيت ديگرى دارد .
جواب : يك خاصيتى مقارن با خاصيت ديگر باشد غير از اين است كه « دارد » . مثلًا اگر يك شكل هندسى داشته باشيم مانند مربع ، بگويند خاصيت مربع چهارگوش بودن است خوب اين خاصيت هندسى آن است ، شما ديگر نمىتوانيد بگوييد اين شئ اگر مربع باشد شيرين است و اگر كروى باشد تلخ است .
- اين همان وضعى است كه در داخل اتمها وجود دارد .
جواب : داخل اتمها چيست ؟ صحبت سر تفسير همين است . مثلًا اگر الكترونها 15 باشد فلان حالت پيدا مىشود ، آيا اين خاصيت عدد است ؟ يا اينكه ذاتش در حالت 10 بودن الكترون يك ذات و جوهر است و در حالت 25 بودن ذات ديگر ؟ و الّا تنها كم و زياد شدن عدد بدون تغيير ذات چطور ممكن است منجر به تغيير كيفيت شود ؟ كميت يك مقوله است و كيفيت مقوله ديگر و محال است كميت تبديل به كيفيت بشود . ما داريم تحليل مىكنيم و در اين تحليل مىگوييم : اگر آنچه كه در ماده تغيير مىكند فقط عدد باشد ( حرفى كه فيثاغورس گفته ) عدد نمىتواند جز خاصيت عددى داشته باشد ، عدد ديگر خاصيت كيفى نمىتواند داشته باشد ، ولى اين شئ وقتى داراى يك سلسله خاصيتهاى كيفى مىشود ، غير از كمّى ، خاصيتهاى كيفى گزاف نمىتواند باشد ، [ اما ] همين