و نسبتاً خوب هم بحث كرده بود ، تا رسيده بود به نظريهء كسانى كه سادهانگارى مىكنند و فكر مىكنند معرفت يعنى انعكاس ساده اشياء بيرونى ، و كار ذهن در معرفت ، تنها همين است كه بيرون را در خودش منعكس بكند ، در صورتى كه انعكاس سادهء بيرون ، مادهء اوّلى معرفت است . نوشته بود : اين مسخره است كه ما تصور كنيم كانت و هگل و اينها ايدهآليست و منكر عالم عينى و خارجى بودند ، مطلب چيز ديگرى است .
آنها كه تحت تأثير حرفهاى هيوم بودند ، مشاهده كردند طبق نظر هيوم هيچ علمى را نمىشود ثابت كرد و معرفتى براى كسى باقى نمىماند ؛ اين چيزى كه ما الآن اسمش را « علم » گذاشتهايم و همه آن را معرفت مىدانند ، قسمتى از آن ، عناصرى است كه مستقيماً از خارج به ذهن منتقل شده و قسمت ديگر عناصرى است كه اساساً از خارج به ذهن ما نيامده ولى هست و اركان تشكيل دهندهء علم و معرفت هم هست . اينها همان مقولاتى بود كه كانت به آنها رسيد و او حتى به زمان و مكان هم تعميم داد و گفت زمان و مكان هم محسوس نيستند .
و هگل هم تقريبا چنين وضعى داشت ، او ديد كه اگر تنها حواس را بخواهد ملاك قرار بدهد پايهء معرفت به كلى متزلزل است و ما به هيچ چيزى حتى به آن مقدارى هم كه خود هيوم قائل شده بود نمىتوانيم قائل شويم ، يعنى چيزى از علم و معرفت برايمان باقى نمىماند ، و براى توضيح سخنش مثلى ذكر كرده بود و گفته بود اينهايى كه اين حرف را مىزنند و خيلى هم ديگران را « هو » كردهاند مثلشان همان مثل مار و مار است ( داستان معروف كه بين دو آخوند اتفاق افتاده بود ، يكى « مار » نوشته بود و ديگرى براى « هو » كردن او عكس مار را كشيده بود و از مردم تصديق گرفت كه آن آخوند رقيب بلد نيست مار بنويسد ) ؛ اينها كه مىگويند معرفت انعكاس مستقيم خارج است مثل اين است كه كسى بگويد مار آن است كه كلهء گنده داشته باشد و آن كه نوشته مىشود مار نيست چون كلّه و دم ندارد .
آيا واقعاً مطلب از اين قبيل است ؟ [ معرفت ] انعكاس مستقيم خارج است ؟ نه ، اينجور نيست . تفكرات انسان را ، تفكرات فلسفى را چطور مىتوانيم بگوييم انعكاس مستقيم خارج است ؟ كأنه در خارج اين اصل فلسفى به همين شكل كه در ذهن ما هست مثل يك جسمى در خارج وجود دارد و بعد در ذهن ما منعكس مىشود . مثلًا تمام قوانين علمى در ذهن ما به صورت كليت موجود است ( كل الف ب ) . آيا در خارج چيزى به نام « كل الف ب » داريم ؟ نه . در عين اينكه ذهن حكايت مىكند از خارج و
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 533
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٣٣